Iran mở rộng truy cập Internet phân tầng giữa lệnh cắt mạng toàn quốc

Tehran, Iran – Iran đang tìm cách cung cấp kết nối hạn chế cho các cá nhân và tổ chức được phê duyệt trong bối cảnh lệnh cắt Internet do nhà nước áp đặt vẫn tiếp diễn. Mô hình truy cập phân tầng hiện được triển khai bị các chuyên gia cho là vẫn xâm phạm quyền kỹ thuật số của người dân Iran.

Tổng thống Masoud Pezeshkian hôm thứ Tư (7/5) tuyên bố thành lập một cơ quan mới có tên là Ban Chỉ đạo đặc biệt về tổ chức và định hướng không gian mạng Iran, với Phó Tổng thống thứ nhất Mohammad Reza Aref, một người tương đối ôn hòa, được bổ nhiệm làm người đứng đầu.

Pezeshkian cho biết ông kỳ vọng Phó Tổng thống 74 tuổi này sẽ “tạo ra sự gắn kết thể chế và điều chỉnh chính sách, biện pháp của các cơ quan liên quan”, đồng thời “ngăn chặn sự chồng chéo và chấm dứt tình trạng nhiều tiếng nói trong quản lý không gian mạng”, ám chỉ nhiều cơ quan giám sát truyền thông tại Iran.

Reza Aref cũng được giao nhiệm vụ xây dựng và thực thi một lộ trình “cải tổ quản trị không gian mạng”, và quan trọng nhất là xem xét hiệu quả hoạt động của Ban Thư ký Hội đồng Tối cao Không gian mạng và đơn vị trực thuộc là Trung tâm Không gian mạng Quốc gia.

Hội đồng này, mà Pezeshkian nay muốn cải cách, là một cơ quan nhà nước quyền lực được cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei thành lập năm 2012 để quản lý bức tranh Internet ở Iran. Hội đồng và Tổng thư ký hiện tại Mohammad Amin Aghamiri đã dẫn đầu việc hạn chế mạnh mẽ truy cập Internet của người dân Iran dựa trên “các cân nhắc an ninh”.

Động thái của Pezeshkian diễn ra 11 tuần sau lệnh cắt mạng gần như toàn bộ ảnh hưởng tới hơn 90 triệu người dân, tiếp nối lệnh cắt mạng kéo dài 20 ngày tương tự trong các cuộc biểu tình chết người trên toàn quốc hồi tháng 1. Bất chấp thiệt hại kinh tế và sự bất bình ngày càng tăng của công chúng, cơ quan mới này không hứa hẹn chấm dứt việc cắt mạng Internet.

Kể từ ngày 28/2, khi cuộc chiến với Mỹ và Israel bắt đầu, hầu hết người Iran bị ngắt kết nối hoàn toàn khỏi mạng toàn cầu, điều mà chính phủ khẳng định là biện pháp cần thiết để ngăn chặn cơ quan tình báo Mossad của Israel và các tác nhân có hại khác. Đây hiện là đợt cắt Internet toàn quốc dài nhất thế giới, người dùng chỉ có thể truy cập một mạng nội bộ chậm chạp, chỉ hỗ trợ một số ứng dụng và nội dung địa phương được nhà nước phê duyệt.

Các mạng riêng ảo (VPN) và các phương pháp vượt tường lửa khác là con đường duy nhất để truy cập các dịch vụ Internet không bị cản trở, nhưng chúng có thể đắt đỏ và thường bị chính quyền Iran làm nhiễu loạn. Lực lượng an ninh cũng đang truy lùng các kết nối Internet vệ tinh Starlink.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cơ quan quản lý chính sách quốc phòng của Iran, đã triển khai dịch vụ phân phối do nhà nước kiểm soát có tên “Internet Pro”, với giá cao gấp nhiều lần các gói Internet thông thường. Dịch vụ này cung cấp cho người dùng các dịch vụ Internet cấp cao hơn một chút so với hầu hết dân số, cho phép truy cập Telegram, WhatsApp và ChatGPT, nhưng YouTube và hầu hết các dịch vụ quốc tế khác vẫn bị chặn. Dịch vụ này được tuyên bố dành cho doanh nghiệp, giáo sư đại học, luật sư và các đối tượng khác mà nhà nước cho là đủ điều kiện, nhưng một số thực thể liên kết với nhà nước cũng đang bán quyền truy cập với giá cao gấp nhiều lần giá chính thức.

Chánh án Iran Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, trong tuần này, đã thừa nhận sự bất nhất trong việc triển khai Internet Pro và mô tả nó như “một cái búa tạ giáng xuống dư luận”, nhưng cũng cảnh báo rằng mọi vi phạm luật Internet phải bị truy tố.

Chính phủ hứa hẹn tình trạng ‘tạm thời’

Chính quyền đã hứa sẽ khôi phục Internet, nhưng phải sau khi chiến tranh kết thúc, và chưa có dấu hiệu nào cho thấy khi nào điều đó xảy ra. Người phát ngôn chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani đã chỉ trích các phóng viên trong một cuộc họp báo hôm thứ Ba (6/5) sau khi họ chất vấn bà về việc cắt mạng Internet. “Trong tình cảnh tổng thống Mỹ nói rằng lệnh ngừng bắn đang được duy trì một cách mong manh, câu trả lời của các bạn là gì?” bà nói. “Đất nước đang có chiến tranh, chúng ta phải chấp nhận rằng an ninh của người dân là một điều kiện của chiến tranh,” bà nói thêm, nhưng khẳng định tình trạng Internet là “tạm thời”.

Amir Rashidi, một chuyên gia an ninh kỹ thuật số, tin rằng truy cập Internet phân tầng sẽ tồn tại lâu dài ở Iran và bắt nguồn từ các chính sách lâu đời được Hội đồng Tối cao Không gian mạng phê duyệt sau các cuộc biểu tình chết người trên toàn quốc tháng 11/2019. Đó là lần đầu tiên Cộng hòa Hồi giáo áp đặt lệnh cắt Internet gần như toàn bộ tại nước này, kéo dài khoảng một tuần, và trở thành công cụ để chính phủ giải quyết bất ổn. “Cho đến nay, lý do chính khiến nó chưa được thực thi đầy đủ là thiếu ý chí chính trị. Ý chí chính trị đó giờ đã có, và chính sách đang tiến triển nhanh chóng,” Rashidi nói. Ông cho rằng ban chỉ đạo không gian mạng mới mà Pezeshkian thành lập tuần này, nhiều nhất, có thể cung cấp “một cơ chế phối hợp tốt hơn trong việc thực hiện các chính sách của Hội đồng Tối cao Không gian mạng”, nhưng trên thực tế, sẽ có rất ít hy vọng về những thay đổi cơ bản trong chính sách của chính phủ.

‘Chống lại an ninh quốc gia’

Một chuyên gia an ninh mạng ở Tehran, người yêu cầu giấu tên, nói với Al Jazeera rằng việc cắt mạng Internet đã gây hại cho đất nước nhiều hơn là bảo vệ khỏi các cuộc tấn công mạng và các hoạt động thù địch khác. Ngay cả một số quan chức chính phủ cũng bày tỏ lo ngại về chính sách này. “Việc giảm truy cập Internet đã làm gián đoạn hoạt động giao tiếp khoa học và nghiên cứu của đất nước, và việc tiếp tục làm gián đoạn Internet cho công chúng sẽ đi ngược lại an ninh quốc gia,” Hossein Simaei Saraf, Bộ trưởng Khoa học, Nghiên cứu và Công nghệ, phát biểu tuần trước. Saraf đã viết thư trực tiếp cho Aghamiri, Tổng thư ký Hội đồng Tối cao Không gian mạng, yêu cầu mở khóa cơ sở dữ liệu PubMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ. Nó đã được mở lại cho người Iran vài ngày sau đó.

Bộ trưởng Truyền thông và Công nghệ Thông tin Sattar Hashemi từng khoe với các nghị sĩ cứng rằng các ứng dụng nhắn tin nội địa như Baleh, Eita và các ứng dụng khác có tổng số người dùng 100 triệu người. Nhiều dịch vụ chính phủ và tư pháp được cung cấp hoàn toàn trên các ứng dụng này, vốn không có mã hóa mạnh hoặc các giao thức bảo mật tốt. Việc ngắt kết nối hầu hết các dịch vụ toàn cầu đã buộc nhiều người Iran phải phụ thuộc vào các ứng dụng nhắn tin địa phương, cho phép chính quyền Iran có khả năng giám sát liên lạc giữa các công dân tốt hơn trong bối cảnh kiểm soát truy cập Internet.