IPO 1.800 tỷ USD của SpaceX có thể gây rủi ro cho quỹ hưu trí

SpaceX dự kiến sẽ ra mắt trên thị trường chứng khoán Mỹ vào thứ Sáu (12/6) trong đợt IPO lớn nhất lịch sử. Công ty được định giá gần 1.800 tỷ USD (135 USD/cổ phiếu), vượt qua kỷ lục trước đó của Saudi Aramco (1.700 tỷ USD năm 2019).

Theo hãng tin Reuters, SpaceX dự kiến phân bổ 20% cổ phiếu cho nhà đầu tư cá nhân và đã thu hút khoảng 70 tỷ USD đơn đặt hàng, gấp bốn lần so với kế hoạch ban đầu.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo về rủi ro định giá. Các nhà phân tích tại MorningStar định giá SpaceX ở mức 63 USD/cổ phiếu, thấp hơn 53% so với giá IPO. Thủ quỹ bang North Carolina cho biết sẽ không mua trực tiếp cổ phiếu SpaceX cho quỹ hưu trí của bang vì cho là quá đắt, dù vẫn đầu tư gián tiếp qua các quỹ chỉ số.

Mối lo ngại lớn nhất đến từ quy định mới của sàn Nasdaq. Sàn này đã thay đổi quy tắc cho phép các công ty vốn hóa lớn như SpaceX có thể được đưa vào chỉ số Nasdaq-100 chỉ sau 15 ngày giao dịch, thay vì thời gian chờ thông thường 3 tháng. Điều này đồng nghĩa với việc các quỹ hưu trí và quỹ chỉ số buộc phải mua cổ phiếu SpaceX ngay lập tức dù có muốn hay không.

"Họ buộc phải mua cổ phiếu theo tỷ trọng trong chỉ số. Điều này có thể cực kỳ không mong muốn," Aleksander Tomic, Phó khoa Chiến lược, Đổi mới và Công nghệ tại Đại học Boston, nhận định. Colin Clark, cố vấn cao cấp tại Northwestern Mutual, cho biết thêm: "Các nhà quản lý quỹ không thể đơn giản chọn không theo dõi SpaceX vì họ có hợp đồng ràng buộc phải tuân theo chỉ số."

Cơ cấu quản trị của SpaceX cũng gây tranh cãi. Theo đề xuất, Elon Musk sẽ nắm tới 85% quyền biểu quyết dù chỉ sở hữu 42% vốn cổ phần. Trong thư gửi hội đồng quản trị SpaceX hồi tháng 5, các nhà quản lý quỹ hưu trí New York và California cho rằng điều này khiến Musk "không thể bị sa thải nếu không có sự đồng ý của chính ông ta", một mức độ thiếu trách nhiệm giải trình "hầu như chưa từng có" ở Mỹ.

SpaceX cũng có mối liên hệ trực tiếp với các quỹ tài trợ đại học. Theo Wall Street Journal, hệ thống Đại học North Carolina đầu tư 10% quỹ tài trợ vào SpaceX, tương tự Đại học Washington ở St. Louis và Đại học Stanford.

Elon Musk nổi tiếng với việc hứa hẹn quá mức. Một phân tích của New York Times cho thấy ông chỉ thực hiện đúng hạn 19% trong số khoảng 600 cam kết. Năm 2016, ông tuyên bố con người sẽ lên sao Hỏa năm 2025, nhưng điều đó không xảy ra.

Bất chấp những lo ngại, SpaceX báo cáo doanh thu 18 tỷ USD năm ngoái (tăng từ 14 tỷ USD), dù lỗ 4,9 tỷ USD. Mạng lưới Starlink với hơn 10 triệu thuê bao đang là động lực tăng trưởng chính, chiếm 50-80% doanh thu. Các ngân hàng đầu tư như Morgan Stanley và Goldman Sachs dự báo doanh thu của SpaceX có thể đạt 330-470 tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, giới chuyên gia lo ngại về "bong bóng AI" khi các công ty như SpaceX, OpenAI và Anthropic (cả hai đều đã nộp hồ sơ IPO với mức định giá khoảng 1.000 tỷ USD) có liên kết chặt chẽ với nhau. Torsten Slok, chuyên gia kinh tế trưởng tại Apollo Global Management, cảnh báo: "Sự khác biệt giữa bong bóng công nghệ thập niên 1990 và bong bóng AI ngày nay là 10 công ty hàng đầu trong S&P 500 hiện bị định giá quá cao hơn so với thời đó."