Iceland tổ chức bầu cử quyết định có nối lại đàm phán gia nhập EU hay không

Người dân Iceland đã đi bỏ phiếu vào thứ Bảy để quyết định liệu nước này có nên nối lại đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu (EU) hay không, một cuộc bỏ phiếu có thể mang lại những tác động kinh tế và an ninh vượt ra ngoài biên giới quốc đảo Bắc Cực nhỏ bé này.

Cuộc bầu cử diễn ra 13 năm sau khi Iceland, dưới thời chính phủ theo đường lối hoài nghi châu Âu, tạm dừng các cuộc đàm phán gia nhập EU lần cuối, với niềm tin rằng đất nước sẽ phát triển tốt hơn nếu ở ngoài khối.

Tuy nhiên, nhiều thứ đã thay đổi kể từ đó. Lo ngại an ninh tại Bắc Cực gia tăng giữa bối cảnh cuộc chiến của Nga ở Ukraine và những lời đe dọa của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc sáp nhập Greenland lân cận, chi phí sinh hoạt leo thang và đồng krona của Iceland liên tục biến động.

Thủ tướng Kristrun Frostadottir, đảng Dân chủ Xã hội ủng hộ EU, cho biết bà sẽ tôn trọng bất kỳ sự lựa chọn nào của người dân. Nếu người Iceland bỏ phiếu “đồng ý”, nước này có thể sẽ bắt đầu các cuộc đàm phán kéo dài nhiều năm với Brussels để đạt được các điều khoản thành viên, sau đó sẽ tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý lần thứ hai về việc chính thức gia nhập EU.

“Nếu kết quả là ‘không’, mọi suy đoán về việc gia nhập EU sẽ được gác lại”, bà Frostadottir nói.

Cuộc bỏ phiếu cân não

Các cuộc khảo sát gần đây cho thấy người Iceland gần như chia đều về đề xuất này. Một cuộc thăm dò của Gallup trong tuần này cho thấy 51,6% người được hỏi phản đối các cuộc đàm phán mới về tư cách thành viên EU, trong khi 48,4% ủng hộ. Một cuộc khảo sát trước đó của hãng thăm dò Maskina lại cho thấy đa số hẹp 51,3% ủng hộ nối lại đàm phán.

Gabriella Gricius, phó giáo sư chiến lược tại Học viện Quân sự Na Uy, cho biết việc Iceland không có lực lượng vũ trang khiến nước này luôn “phụ thuộc vào NATO và cụ thể là Mỹ về an ninh”. “Khi Mỹ trở nên khó đoán hơn, và đặc biệt, những lời lẽ về Greenland ngày càng đáng lo ngại, không có gì ngạc nhiên khi Iceland tìm kiếm các đảm bảo an ninh bổ sung thông qua EU”, Gricius nói với Al Jazeera.

Adam Fishwick, giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học Iceland, cho rằng các lợi ích dự kiến của việc gia nhập là giảm lạm phát, đồng tiền ổn định hơn và ít rào cản hải quan hơn cho người tiêu dùng. “Cũng có thể có cơ hội phát triển vùng cho Iceland, vốn là vấn đề quan trọng, với khả năng tiếp cận các quỹ chuyên dụng của EU”, ông nói.

Tuy nhiên, tranh luận về việc gia nhập EU vẫn “khá phân cực”, ông lưu ý. Những người phản đối lo ngại quốc gia nhỏ với 395.000 dân này sẽ “mất quyền kiểm soát các quyết định chính sách hàng ngày” và có ảnh hưởng hạn chế trong một khối gồm các cường quốc châu Âu lớn hơn.

Ảnh hưởng đến lạm phát và tiền tệ

Lợi ích từ việc gia nhập EU đối với Iceland không rõ ràng như với các ứng viên tiềm năng khác. Iceland là quốc gia tương đối giàu có, là thành viên của khối Schengen và Khu vực Kinh tế châu Âu, do đó đã được hưởng nhiều quyền tiếp cận thị trường chung như khi trở thành thành viên EU.

Tuy nhiên, đất nước này đã trải qua những khó khăn kinh tế ngày càng tăng trong những năm gần đây, chủ yếu liên quan đến chi phí sinh hoạt. Giá tiêu dùng năm 2025 vượt mức của bất kỳ quốc gia EU nào và cao hơn 87% so với mức trung bình của EU. Đồng krona của Iceland dễ bị biến động tỷ giá, khiến các nhà đầu tư giảm niềm tin và chi phí vay mượn cao hơn. Đầu năm nay, Bộ Tài chính Iceland kết luận rằng chi phí duy trì đồng tiền riêng có lẽ lớn hơn lợi ích. Việc áp dụng đồng euro có thể giúp giảm lãi suất và chi phí giao dịch.

Gia nhập EU có thể giúp giải quyết cả hai vấn đề này. Iceland sẽ trở thành một phần của liên minh thuế quan EU, nơi hàng hóa lưu chuyển tự do giữa các thành viên và phải chịu thuế quan chung khi nhập khẩu từ nước ngoài. Nước này cũng có thể áp dụng đồng euro ổn định hơn.

Lo ngại của ngành thủy sản: “Xương sống của nền kinh tế”

Mối quan tâm lớn là tác động đến ngành thủy sản, trụ cột kinh tế đóng góp trực tiếp khoảng 8% GDP năm 2024. Nếu gia nhập EU, Iceland phải tuân theo Chính sách Thủy sản chung của EU, điều chỉnh đội tàu và trữ lượng cá của châu Âu. Ngành thủy sản Iceland lo ngại điều này có thể dẫn đến hạn ngạch đánh bắt mới, gia tăng cạnh tranh nước ngoài và mất quyền kiểm soát chính sách đánh bắt địa phương.

“Phản đối cơ bản đối với việc gia nhập EU là Iceland sẽ không giữ được toàn quyền kiểm soát nghề cá – vốn là xương sống truyền thống của nền kinh tế”, Valur Ingimundarson, giáo sư lịch sử đương đại tại Đại học Iceland, nói với Al Jazeera. Ông cho rằng ngay cả nếu người Iceland bỏ phiếu “đồng ý” tiến hành đàm phán, nước này khó có thể tiến tới tư cách thành viên nếu không đạt được các ngoại lệ “vững chắc” cho ngành thủy sản.

“Đảm bảo an ninh bổ sung”

Sức ép an ninh gia tăng ở Bắc Cực, cùng với sự không chắc chắn về cam kết của Mỹ đối với các đối tác châu Âu truyền thống, đang góp phần làm Iceland quan tâm trở lại EU. Dù là thành viên sáng lập NATO và có hiệp ước quốc phòng 75 năm với Mỹ, Iceland không có lực lượng vũ trang thường trực và nằm ở điểm nóng địa chính trị mà cả Nga và Mỹ đều muốn thể hiện sức mạnh.

Trong khi Nga mở rộng hiện diện quân sự tại Bắc Cực, Tổng thống Trump nhiều lần đe dọa dùng vũ lực để chiếm Greenland gần đó. Giáo sư Ingimundarson cho biết những người ủng hộ EU tại Iceland coi “EU là nguồn bảo vệ chính trị và kinh tế cho một quốc gia nhỏ đối mặt với nền chính trị cường quyền và sự không chắc chắn về Mỹ”.

Bộ trưởng Ngoại giao Iceland Thorgerdur Gunnarsdottir cho biết tư cách thành viên sẽ là “một sự bổ sung có giá trị”, dù NATO và Mỹ vẫn là đối tác an ninh cốt lõi. Iceland đã “thất vọng” trước “chiến dịch gây sức ép của Mỹ đối với người Greenland và Đan Mạch”. Bà cũng nhấn mạnh Nga là mối đe dọa an ninh “trong vùng biển của chúng tôi và gần đó, ở Bắc Đại Tây Dương”.

Theo giáo sư Gricius, việc Iceland gia nhập EU sẽ mở rộng lãnh thổ EU sâu hơn vào Bắc Đại Tây Dương, có khả năng tăng cường trọng tâm chiến lược tại khu vực này. “Tư cách thành viên Iceland trong EU không nhất thiết thay đổi động lực an ninh Bắc Cực, vì Iceland vốn là quốc gia Bắc Cực. Tuy nhiên, nó có thể ảnh hưởng đến cách EU hành xử tại Bắc Cực, khi EU sẽ gồm 4 trong 8 quốc gia Bắc Cực là Iceland, Phần Lan, Thụy Điển và Đan Mạch”.