Hơn 9,5 triệu người Pakistan nhận trợ giá xăng, nhưng nhiều người cần nhất lại bị bỏ sót

Islamabad, Pakistan – Hơn 9,5 triệu người đã nhận được xăng trợ giá theo một chương trình hỗ trợ nhiên liệu đặc biệt do thủ tướng Pakistan khởi xướng, Bộ trưởng Liên bang Shaza Fatima Khawaja cho biết với Al Jazeera hôm thứ Tư.

Sáng kiến nhắm tới người thu nhập thấp này ra đời trong bối cảnh chính phủ tìm cách giúp các hộ gia đình đối phó với đà tăng giá nhiên liệu gắn với xung đột tại Iran.

Chương trình, khởi động từ tháng 9, giảm 100 rupee (0,36 USD) mỗi lít xăng cho chủ xe máy, xe kéo và ô tô nhỏ, thông qua hệ thống tin nhắn.

Giá xăng đã tăng gần 50% kể từ khi xung đột bùng phát ngày 28/2, làm trầm trọng thêm khó khăn kinh tế của Pakistan và gia tăng áp lực lên người tiêu dùng vốn đã chật vật với lạm phát leo thang.

Cách thức chương trình vận hành

Theo Bộ trưởng Công nghệ Thông tin và Truyền thông Khawaja, người đăng ký nhắn số căn cước quốc gia, đăng ký xe và tỉnh cư trú tới số 9771. Một tin nhắn thứ hai, gửi trước mỗi lần đổ xăng, tạo ra mã có thể sử dụng tại bất kỳ cây xăng nào trên toàn quốc.

Xe hai và ba bánh được hỗ trợ 500 rupee (1,80 USD) mỗi tuần, giới hạn bốn mã một tháng. Ô tô dung tích đến 800cc được 1.000 rupee (3,60 USD) mỗi 10 ngày, tối đa ba mã một tháng.

Sau nhiều phản ánh, thủ tục đăng ký từng phải trả phí đã được miễn phí, và quy định mua tối thiểu 5 lít cũng bị bãi bỏ vì lý do tương tự.

Bà Khawaja nói hệ thống đã được thiết kế lại dựa trên trải nghiệm thực tế của người dùng. Người đi xe không còn cần đăng ký xe đứng tên mình, miễn là cung cấp đúng ngày đăng ký ghi trên giấy tờ.

“Ngay trong nhà tôi cũng có một chiếc xe máy đứng tên gia đình mà người đầu bếp dùng cho công việc hằng ngày,” bà Khawaja nói, giải thích lý do yêu cầu sở hữu với xe hai và ba bánh bị bỏ từ ngày 20/9.

Theo bà, một chương trình chuyển tiền mặt trước đó hồi tháng 4 chỉ tiếp cận được hơn một triệu chủ xe máy, phần lớn vì việc giải ngân đòi hỏi tài khoản ngân hàng mà hầu hết người đi xe không có.

“Hỗ trợ ở mức chấp nhận được”

Giới chức chính phủ khẳng định chương trình đã được mở rộng cho nhiều tầng lớp xã hội hơn, đặc biệt những người phụ thuộc vào phương tiện để mưu sinh.

“Có lợi chứ, không phải không có gì,” Shakeel Ahmed, 45 tuổi, thợ điện ở Islamabad, nói với Al Jazeera. “Mức hỗ trợ chấp nhận được với người dùng bình thường, đi lại quãng ngắn. Nhưng với người như chúng tôi, mỗi ngày đổ 1.000 đến 1.500 rupee (3,60-5,40 USD) xăng, thì không đủ.”

Nhà kinh tế Safiya Aftab nói chương trình đã tiếp cận đúng đối tượng nhắm tới. “Chương trình thực sự đã đến được các tầng lớp thu nhập thấp, những người thường dùng xe hai bánh và ô tô 800cc. Vậy nên đúng là một điều tốt khi họ trợ giá cho người nghèo,” bà nói.

Tuy nhiên, bà Aftab cũng chỉ ra khoản phí 114 rupee (0,41 USD) mỗi lít mà chính phủ đang thu. Theo bà, khoản này giúp chính phủ tăng thu ngân sách. Bà cho biết chính phủ hiện thu hơn 100 tỷ rupee (361 triệu USD) mỗi tháng từ khoản phí này, góp phần đẩy lạm phát lên.

“Khoản phí ban đầu được coi như một loại thuế môi trường, nhằm hạn chế sử dụng xăng. Nay nó đã thành nguồn thu đáng kể cho chính phủ, giúp giữ thâm hụt tài khóa ở mức thấp,” nhà kinh tế nói.

Chi phí và thời gian kéo dài

Chính phủ Pakistan đã phê duyệt 75 tỷ rupee (271 triệu USD) cho ba tháng đầu của chương trình, kéo dài đến hết tháng 11.

Bộ trưởng Dầu khí Ali Pervaiz Malik cho biết chi phí vận hành ở mức 25-30 tỷ rupee (90-108 triệu USD) mỗi tháng khi khởi động. Đến cuối tháng 9, ông nói con số đã tăng lên 35-40 tỷ rupee (126-144 triệu USD).

Ông Malik nói chính phủ sẵn sàng duy trì chương trình tới 10 tháng, hoặc “đến khi xung đột kết thúc”, nếu cần.

Pakistan hiện nằm trong chương trình 7 tỷ USD của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), và một đoàn IMF đang ở Islamabad trong tuần này để đàm phán với chính phủ khi nước này tìm cách giữ cam kết tài khóa trong lúc ứng phó cú sốc nhiên liệu.

Các quan chức am hiểu đàm phán với IMF cho biết Quỹ muốn gói hỗ trợ giới hạn trong ba tháng và chuyển sang thực hiện qua Chương trình Hỗ trợ Thu nhập Benazir, chương trình chuyển tiền mặt chính của nước này.

Bà Khawaja nói quan điểm của IMF ngay từ đầu là hỗ trợ phải có mục tiêu, không phổ quát, đó là lý do chương trình được xây dựng quanh việc sử dụng mã thực tế thay vì giảm giá toàn diện.

Những ai bị bỏ ngoài

Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng hỗ trợ không đến được với tất cả. Ô tô dung tích trên 800cc, xe chạy dầu diesel và phương tiện giao thông công cộng hoàn toàn bị loại trừ, khiến một số chuyên gia cho rằng chương trình trợ giá có nguy cơ bỏ sót những nhóm dễ bị tổn thương nhất trong xã hội Pakistan.

“Một hộ nghèo dùng giao thông công cộng, đi bộ đi làm, hoặc phụ thuộc vào phương tiện chạy diesel có thể không nhận được gì trong khi vẫn phải đối mặt với chi phí lương thực và đi lại cao hơn,” Khaqan Najeeb, cựu cố vấn Bộ Tài chính Pakistan, nói với Al Jazeera.

Theo ông Malik, đến cuối tháng 9 đã có hơn 8,1 triệu mã được cấp cho xe hai và ba bánh, so với chưa đến 380.000 mã cho ô tô. Một khảo sát của Gallup Pakistan hồi tháng 11/2024 cho thấy 79% người được hỏi, ở cả nông thôn lẫn thành thị, nói họ dùng giao thông công cộng như xe buýt hoặc xe khách.

Liệu hỗ trợ có đủ xa?

Theo ông Najeeb, với mức 100 rupee mỗi lít, khoản tiết kiệm tối đa mỗi tháng là 2.000 rupee (7,20 USD) với người đi xe máy và 3.000 rupee (10,80 USD) với chủ ô tô đủ điều kiện. Ông gọi đây là “hỗ trợ hữu ích cho hộ gia đình, nhưng không đủ để bù đắp cú sốc chi phí sinh hoạt rộng lớn hơn”.

Giá xăng đã tăng từ 266 rupee (0,96 USD) một lít trước xung đột lên gần 395 rupee (1,42 USD), bất chấp đợt giảm một phần hồi tháng 4. Theo ông Najeeb, lạm phát tăng lên 10,3% trong tháng 9 từ mức 7% hồi tháng 2.

Sajid Amin Javed, nhà kinh tế cấp cao tại Viện Chính sách Phát triển Bền vững ở Islamabad, nói mức hỗ trợ là “tối thiểu”, nhưng cho rằng điều này dễ hiểu trong bối cảnh Pakistan chịu ràng buộc từ IMF.

“Hỗ trợ ở mức tối thiểu, và điều đó dễ hiểu vì chúng tôi đang trong chương trình IMF,” ông Javed nói với Al Jazeera, cho rằng cắt giảm phí phát triển dầu khí – vốn vẫn cộng thêm 114 rupee mỗi lít – sẽ mang lại hỗ trợ rộng hơn so với một khoản trợ giá có giới hạn.

“Chính phủ đang dùng phí phát triển dầu khí để lấp khoảng trống thu ngân sách, nhưng cái giá phải trả là lạm phát, tăng trưởng và phúc lợi hộ gia đình,” ông Javed nói.

Ông Najeeb, ngược lại, cho rằng chương trình không nên trở thành một phần thường trực trong chính sách năng lượng của Pakistan, mà chỉ nên dùng để làm những cú sốc giá dầu “bớt tổn hại hơn”.