Hiệp ước Mecca được kích hoạt: Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ triển khai lực lượng tới Saudi Arabia

Lần đầu tiên kể từ khi được ký kết hồi tháng 8, Hiệp ước Mecca giữa Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã chính thức có hiệu lực. Tại cuộc họp khẩn cấp ở Riyadh hôm thứ Hai, ủy ban cấp cao của hiệp ước đã nhất trí triển khai lực lượng Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ tới vương quốc này, trong khi Saudi Arabia hậu thuẫn một chiến dịch tấn công nhằm vào lực lượng Houthi ở Yemen.

Theo tuyên bố chung do Bộ Ngoại giao Pakistan công bố, ủy ban "quyết định chuyển ngay sang triển khai thực tế các cam kết phòng thủ tập thể và thực hiện các biện pháp cần thiết để cung cấp lực lượng và năng lực quân sự đã thỏa thuận, đảm bảo triển khai nhanh chóng tại Vương quốc, phù hợp với các thỏa thuận đã được phê duyệt và luật pháp quốc gia của các bên". Tuyên bố không nêu rõ quy mô hay vai trò cụ thể của lực lượng.

Phát ngôn viên liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu, Thiếu tướng Turki al-Malki, cho biết 100 máy bay chiến đấu đang hỗ trợ cuộc phản công của chính phủ Yemen nhằm giành lại lãnh thổ bị lực lượng Houthi kiểm soát từ tháng trước.

Vài giờ sau cuộc họp, Bộ trưởng Quốc phòng Pakistan Khawaja Asif tuyên bố lực lượng nước này đã tham gia. "Lực lượng của Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đang đóng vai trò hỗ trợ. Chúng tôi chắc chắn tham gia vào trinh sát và những nhiệm vụ tương tự, nhưng giao tranh thực tế do lực lượng của chính Saudi Arabia tiến hành, và họ là những người đang giành lại các khu vực đó", ông Asif nói với Geo News từ Riyadh tối thứ Hai.

Điều này đặt Pakistan vào thế phòng vệ song hành cùng chiến dịch tấn công của Saudi Arabia. Các nhà phân tích nhận định điều đó đặt ra câu hỏi mà Islamabad chưa trả lời công khai: Pakistan có thể đứng ngoài giao tranh thực sự trong bao lâu?

Những gì đã có sẵn

Sự hiện diện quân sự của Pakistan tại Saudi Arabia không phải điều mới. Nước này đã huấn luyện nhân sự quân đội Saudi từ năm 1967, với thỏa thuận năm 1982 chính thức hóa việc cử binh sĩ tới vương quốc. Một đánh giá đã giải mật của CIA từ tháng 6/1985 ước tính có 13.000-14.000 người Pakistan phục vụ trong quân đội Saudi, bao gồm một lữ đoàn thiết giáp tại Tabuk. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh 1990-1991, Pakistan cũng gửi một lực lượng lớn tới vương quốc làm nhiệm vụ phòng vệ.

Pakistan cũng đã ký Thỏa thuận Phòng thủ Tương hỗ Chiến lược với Saudi Arabia vào tháng 9/2025, trong đó coi hành vi xâm lược nhằm vào một bên là xâm lược nhằm vào cả hai. Hồi tháng 4, Riyadh xác nhận một lực lượng Pakistan, bao gồm máy bay chiến đấu và máy bay hỗ trợ, đã tới căn cứ không quân King Abdulaziz ở tỉnh Eastern.

Tuy nhiên, Pakistan chưa bao giờ công bố số quân triển khai tại Saudi Arabia. Hồi tháng 9, Trung tướng Ahmed Sharif Chaudhry, Tổng cục trưởng Cục Quan hệ Công chúng Liên quân (ISPR), nói với hãng tin Saudi Arab News rằng lực lượng Pakistan đã được triển khai để bảo vệ vương quốc và các thánh địa. "Tôi muốn nhấn mạnh từ 'thể chất' ở đây. Chúng tôi sẽ đi đến bất kỳ giới hạn nào", ông Chaudhry nói. ISPR không phản hồi yêu cầu bình luận của Al Jazeera về thỏa thuận triển khai tại Riyadh.

Hôm thứ Ba, Bộ Thông tin Pakistan đăng trên X rằng cam kết của nước này đối với an ninh các thánh địa và vương quốc là không thể thương lượng. "Các chi tiết tác chiến của việc hiện thực hóa răn đe tập thể thuộc phạm vi bảo mật tác chiến và không thể trở thành đối tượng suy đoán của truyền thông", bộ này cho biết.

Dấu ấn của Thổ Nhĩ Kỳ ít rõ ràng hơn. Ông Asif nói lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ cũng hiện diện, nhưng Ankara chưa công khai xác nhận bất kỳ triển khai nào. "Không có triển khai thường trực nào của Thổ Nhĩ Kỳ tại Saudi Arabia được công khai thừa nhận", Gokhan Ereli, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Ibn Haldun ở Istanbul, nói với Al Jazeera. Ông Ereli lưu ý rằng theo Điều 92 Hiến pháp Thổ Nhĩ Kỳ, thẩm quyền gửi quân ra nước ngoài thuộc về quốc hội, cơ quan chưa phê chuẩn Hiệp ước Mecca.

Răn đe có thể trông như thế nào?

Dania Thafer, giám đốc điều hành Diễn đàn Quốc tế Vùng Vịnh, cho biết Riyadh muốn hiệp ước mang "trọng lượng thực sự". "Saudi Arabia đang cố gắng biến Hiệp ước Mecca từ một tuyên bố chính trị thành một biện pháp răn đe", bà nói với Al Jazeera.

Trước mắt, theo bà Thafer, Riyadh chủ yếu muốn Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ giúp bảo vệ lãnh thổ Saudi và tăng cường phòng không, tên lửa, cho thấy một cuộc tấn công khác không còn chỉ là vấn đề giữa Saudi Arabia và Houthi. Lực lượng Houthi đã tấn công nhiều thành phố và cơ sở của Saudi Arabia, bao gồm Đường ống Đông-Tây mà Riyadh đang sử dụng để xuất khẩu dầu trong bối cảnh Iran hạn chế quá cảnh qua eo biển Hormuz giữa cuộc chiến do Mỹ tiến hành. Nhà chức trách Saudi cho biết hai sân bay của nước này bị tấn công tối thứ Hai, khiến ít nhất ba người bị thương.

Tuy nhiên, tài khoản của Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Khalid bin Salman về cuộc họp đi xa hơn những gì bà Thafer đề cập. "Ủy ban nhất trí kích hoạt các biện pháp răn đe tập thể trong khuôn khổ Liên minh để đáp trả các cuộc tấn công và tất cả những ai chịu trách nhiệm về chúng", ông viết trên X. Bà Thafer cho rằng cách diễn đạt này là có chủ đích. "'Tất cả những ai chịu trách nhiệm' là cố ý mơ hồ. Nó nói với Houthi rằng Saudi Arabia có thể vượt ra ngoài việc đánh chặn tên lửa và tấn công bất kỳ chủ thể hoặc cơ sở hạ tầng nào tạo điều kiện cho các cuộc tấn công đó. Đồng thời, nó cảnh báo các bên hậu thuẫn bên ngoài rằng Riyadh đang theo dõi toàn bộ mạng lưới hỗ trợ", bà nói.

Tuy nhiên, các quan chức Pakistan tỏ ra thận trọng hơn. "Bản thân văn kiện nói rằng, thứ nhất, nó mang tính phòng vệ. Nó không có chương trình nghị sự tấn công", Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Ishaq Dar phát biểu tại một cuộc họp báo ở Islamabad ngày 2/10.

Tughral Yamin, chuẩn tướng về hưu và cộng sự cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chính sách ở Islamabad, cho rằng đóng góp của Pakistan có khả năng mang tính chuyên biệt hơn là quy mô lớn. "Pakistan nhiều khả năng sẽ tăng cường hiện diện hiện có bằng các đơn vị phòng không, máy bay không người lái, hệ thống liên lạc chiến trường và chuyên gia chiến tranh mạng tấn công, binh sĩ công binh để đặt và gỡ mìn, một số quân nhân đặc nhiệm. Tôi cho rằng không hơn thế", ông nói với Al Jazeera.

Ông Ereli dự đoán vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ cũng sẽ hạn chế tương tự. "Phản ứng thực tế sẽ được cân nhắc và chủ yếu không đưa quân lên bộ. Điều đó có nghĩa là phối hợp ngoại giao, chia sẻ tình báo, tiếp tế khẩn cấp phòng không, máy bay không người lái và chiến tranh điện tử, và có thể là tài sản hải quân hoặc phòng không", ông nói.

Có thể mở rộng sang Yemen?

Bà Thafer cho biết hiện có hai chiến dịch diễn ra song song. "Thực sự có hai hoạt động đồng tâm đang diễn ra: một là bảo vệ Saudi Arabia; hai là thay đổi cán cân quân sự bên trong Yemen để Houthi không thể tiếp tục tấn công lãnh thổ Saudi từ thế đang mạnh lên", bà nói.

Pakistan chưa công khai nói vai trò của mình dừng ở đâu. Khi được phóng viên hỏi tại Rome hôm 30/9 liệu lực lượng Pakistan có tham gia các cuộc không kích ở Yemen không, ông Asif không trả lời trực tiếp. "Tôi không đi vào chi tiết, nhưng rõ ràng khi tôi nói rằng chúng tôi bị ràng buộc bởi thỏa thuận này để bảo vệ Saudi Arabia, điều đó có nghĩa là bất kỳ phương tiện nào chúng tôi có đều sẽ sẵn sàng cho Saudi Arabia", ông nói.

Pakistan từng đối mặt với câu hỏi này trước đây. Tháng 4/2015, quốc hội nước này nhất trí thông qua nghị quyết rằng "Pakistan nên giữ trung lập trong xung đột Yemen để có thể đóng vai trò ngoại giao chủ động nhằm chấm dứt khủng hoảng". Tuy nhiên, nghị quyết cũng cam kết Pakistan sẽ đứng về phía Saudi Arabia nếu toàn vẹn lãnh thổ của nước này bị xâm phạm hoặc các thánh địa bị đe dọa.

Tuyên bố chung hôm thứ Hai biện minh cho việc triển khai theo cách tương tự và lên án âm mưu nhắm vào Mecca và Medina.

Tehran đang theo dõi sát sao. Hôm Chủ nhật, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói Tehran hy vọng các báo cáo về việc Pakistan triển khai quân cho chiến tranh ở Yemen là không đúng sự thật. Ông cảnh báo bất kỳ can thiệp mới nào sẽ chỉ làm phức tạp thêm tình hình.

Tại cùng cuộc họp báo tuần trước, ông Dar cho biết đã đề cập hiệp ước với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi tại New York hồi tháng 9, bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc. "Tôi đã cho họ biết rằng chúng tôi tham gia một hiệp ước phòng thủ, và với tư cách người Hồi giáo, chúng tôi phải tôn trọng nó, và nếu Chúa muốn, chúng tôi sẽ làm", ông nói. Ông cho biết các nhà lãnh đạo Iran gợi ý nên tiếp cận Houthi về chính trị thay vì hành động quân sự. Tuyên bố hôm thứ Hai không đề cập đến tiến trình chính trị.

Javad Heiran-Nia, nhà phân tích tại Nhóm Nghiên cứu Vùng Vịnh Ba Tư ở Tehran, cho biết Iran phân biệt rõ ràng. "Nhìn chung, nếu triển khai của Pakistan hoàn toàn phòng vệ và giới hạn ở bảo vệ các cơ sở của Saudi, Tehran có thể chấp nhận. Tuy nhiên, nếu Pakistan tham gia các hoạt động tấn công nhằm vào Houthi, Iran coi đó là lằn ranh đỏ, vì họ coi Houthi là một phần chiều sâu chiến lược của mình ở Bán đảo Arab", ông nói với Al Jazeera. "Hiện tại, vai trò trung gian của Pakistan đã chuyển từ trung lập sang quản lý các lợi ích xung đột, và uy tín của nước này rất mong manh", ông nói thêm.

Ông Yamin cũng cho rằng trách nhiệm thuộc về Islamabad. "Pakistan cần vạch ra các lằn ranh đỏ một cách cẩn thận để ngăn quân đội tham gia các hoạt động tác chiến nhằm vào Houthi. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là họ sẽ tham gia như thế nào mà là làm sao họ có thể tránh bị lôi kéo", ông nói.

Kéo dài bao lâu?

Phần lớn phụ thuộc vào điều Riyadh muốn ở Yemen. "Riyadh có thể muốn một chiến dịch ngắn, cường độ cao nhằm khôi phục răn đe hơn là một cuộc chiến Yemen mở rộng không hồi kết", bà Thafer nói. Tuy nhiên, lực lượng chính phủ Yemen tuần này tuyên bố không còn giới hạn tham vọng ở việc giành lại lãnh thổ đã mất vào tay Houthi trong những tuần gần đây, mà thực tế đang nhắm tới việc tái chiếm thủ đô Sanaa, nơi nhóm được Iran hậu thuẫn kiểm soát từ năm 2014.

"Các chiến dịch quân sự được xác định bởi mục tiêu: đảm bảo lãnh thổ Saudi và Bab al-Mandab có thể giới hạn", bà Thafer nói. "Cố gắng đánh bại Houthi về cơ bản hoặc tái chiếm Sanaa sẽ là một cuộc chiến rất khác và có thể kéo dài hơn nhiều".