Hàng trăm gia đình Yemen mòn mỏi tìm người thân mất tích giữa giao tranh tái bùng phát

Hơn sáu năm trôi qua kể từ ngày Munif, 18 tuổi, rời gia đình ở Sanaa để chiến đấu cùng lực lượng Houthi, anh vẫn chưa trở về. Mười người đàn ông khác trong làng cùng ra mặt trận biên giới Saudi-Yemen đều đã trở lại, nhưng không ai biết tung tích của Munif.

"Chúng tôi đã hỏi họ về em trai tôi, nhưng không ai có thể nói em ấy đã đi đâu", Mohammed, anh trai của Munif, kể lại.

Munif là một trong hàng trăm người mất tích ở Yemen kể từ khi nội chiến bùng nổ vào tháng 9/2014, khi nhóm vũ trang Houthi — còn gọi là Ansar Allah — chiếm thủ đô và buộc chính phủ được quốc tế công nhận phải rời về phía nam.

Hy vọng về một lệnh ngừng bắn năm 2022 giữa chính phủ Yemen do Saudi hậu thuẫn và lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn từng được kỳ vọng sẽ giúp các gia đình bắt đầu tìm kiếm người thân mất tích. Kể từ tháng 7/2026, Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) đã nhận hơn 1.800 yêu cầu truy tìm từ các gia đình.

Tuy nhiên, giao tranh tái diễn từ tháng 7 đã khiến công cuộc tìm kiếm của nhiều gia đình bị đình trệ. Họ vẫn không biết người thân của mình đang bị giam giữ, bị thương, thiệt mạng hay đơn giản là thất lạc trong hồ sơ do di dời hoặc đào ngũ.

Mohammed tin rằng em trai ông có thể đã thiệt mạng trong một cuộc không kích khiến thi thể không còn dấu vết, hoặc đã bị bắt giữ và vẫn đang bị giam. "Chúng tôi sẽ chấp nhận cái chết của em ấy, thích nghi với mất mát, và từ bỏ hy vọng em ấy trở về. Chúng tôi chỉ cần biết điều gì đã xảy ra", ông nói.

Hai bên đã trao đổi nhiều tù nhân chiến tranh trong hơn một thập kỷ xung đột, nhưng số lượng người bị giam giữ vẫn chưa được xác định rõ ràng. Hồi tháng 5, chính phủ Yemen và lực lượng Houthi đã ký thỏa thuận do Liên Hợp Quốc bảo trợ tại Jordan để trao đổi hơn 1.600 người bị giam giữ, nhưng việc thực hiện đã bị hoãn sau khi hai bên cáo buộc nhau cản trở thỏa thuận.

Abdulaziz, 24 tuổi, đã chiến đấu cho lực lượng Houthi ở Marib, vùng giàu năng lượng ở miền trung Yemen. Trước khi giao tranh leo thang gần đây, anh thường gọi điện cho gia đình mỗi 10 ngày một lần. Nhưng suốt hai tháng qua, gia đình anh không nhận được tin tức gì.

"Chúng tôi đang chờ một cuộc gọi từ Abdulaziz, và không biết liệu em ấy có bao giờ gọi lại không", Ahmed, anh trai của Abdulaziz, nói. "Gia đình chưa nhận được thông tin nào từ đồng đội hay chỉ huy về việc em ấy bị thương hay thiệt mạng. Nhưng cha mẹ tôi nói rằng giọng nói hoặc hình ảnh của Abdulaziz là bằng chứng duy nhất đáng tin rằng em ấy còn sống."

Ahmed cho rằng cái chết có thể xảy ra của em trai không phải là cú sốc, nhưng sự mơ hồ kéo dài còn đau đớn hơn cả tin xác nhận. "Dù em ấy tiếp tục mất tích hay thi thể trở về, nước mắt của mẹ tôi sẽ không bao giờ ngừng rơi", anh nói thêm.

Giao tranh đã gia tăng ở các mặt trận Marib và Al-Jawf kể từ khi lực lượng Houthi chiếm một phần bờ biển Yemen vào tháng 9, và Rashid al-Alimi, người đứng đầu Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống, tuyên bố mở cuộc phản công của lực lượng chính phủ. Việc sử dụng pháo binh, máy bay không người lái và máy bay chiến đấu để nhắm vào các vị trí của Houthi được cho là sẽ khiến nhiều người thiệt mạng hoặc mất tích hơn nữa.

Ali, 23 tuổi, gia nhập chiến dịch của Houthi chống lại lực lượng chính phủ ở bờ biển phía tây Yemen hai tháng trước, bất chấp sự phản đối của cha mẹ. Năm ngày trước, gia đình anh nhận được cuộc gọi báo tin anh đã thiệt mạng.

"Chúng tôi được thông báo rằng Ali đã tử trận ở Mocha. Đến nay, chúng tôi vẫn chưa nhận được thi thể, và không biết thi thể đang ở đâu", Yasser, người thân của Ali, nói với Al Jazeera. "Việc tìm lại thi thể sẽ làm dịu nỗi đau, chấm dứt sự mơ hồ và chứng minh rằng em ấy thực sự đã chết."

Christine Cipolla, trưởng phái đoàn ICRC tại Yemen, nhấn mạnh rằng gia đình của những người mất tích có quyền được biết về số phận của người thân. "Đằng sau mỗi người mất tích là một gia đình đang sống trong đau đớn. Nỗi đau của họ không thể bị bỏ qua, và sự chờ đợi của họ không được kéo dài thêm", bà nói.

Yazeed Al-Jeddawy, giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Sanaa, cho rằng ICRC và các đội nhân đạo có đủ năng lực phải được tiếp cận an toàn tới mọi khu vực ở Yemen để tìm kiếm thi thể, ghi nhận người mất tích và bảo tồn bằng chứng nhận dạng.

"Đây không chỉ là vấn đề tuân thủ nghĩa vụ pháp lý. Các gia đình có thể mang nỗi đau và sự mơ hồ vì không biết tin tức suốt nhiều thập kỷ, và trải nghiệm của họ sẽ trở thành một phần ký ức về cuộc chiến này", ông nói.

Theo tổ chức phi chính phủ Mwatana for Human Rights có trụ sở tại Yemen, từ tháng 9/2014 đến tháng 7/2025, tổ chức này đã thực hiện hơn 2.000 cuộc phỏng vấn với gia đình các nạn nhân. Nghiên cứu ghi nhận ít nhất 1.592 vụ mất tích cưỡng bức với 2.120 nạn nhân.

Lực lượng Houthi được xác định chịu trách nhiệm trong 756 vụ với 897 nạn nhân. Các lực lượng liên quan đến chính phủ được quốc tế công nhận liên quan đến 351 vụ với 449 nạn nhân, trong khi liên quân Arab do Saudi dẫn đầu chịu trách nhiệm 65 vụ với 91 nạn nhân. Các lực lượng liên quan đến Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) tham gia 387 vụ với 630 nạn nhân.

Theo Al-Jeddawy, vấn đề người mất tích là một vết nhơ khác của cả hai bên xung đột — cuộc chiến đã cướp đi sinh mạng của khoảng 150.000 đến 227.000 người và khiến hàng triệu người phải di dời.

"Lịch sử sẽ đánh giá các bên không chỉ bằng những trận chiến họ đã đánh hay lãnh thổ họ đã giành được, mà còn bằng việc họ có thể hiện tính nhân đạo cơ bản đối với người chết, người mất tích và những gia đình còn đang tìm kiếm câu trả lời hay không", ông nói.