Hai cố vấn thân cận của ông Trump bị chất vấn vì làm việc cho chính trị gia thân Nga Dodik ở Bosnia

Một bài báo của New York Times đang làm dấy lên nhiều câu hỏi về việc hai cộng sự chính trị then chốt của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đến thăm chính trị gia thân Nga Milorad Dodik tại Bosnia và Herzegovina để làm gì, ngay trước thềm cuộc bầu cử quốc hội diễn ra hôm Chủ nhật.

Theo các nguồn tin được tờ báo Mỹ dẫn lại, James Blair và Chris LaCivita đã cố vấn cho Dodik và được trả hàng trăm nghìn USD cho công việc này.

Thông tin này đã châm ngòi làn sóng chỉ trích từ chính nội bộ đảng Cộng hòa. Blair hiện điều hành tổ chức gây quỹ chính của ông Trump là MAGA Inc, còn LaCivita là cố vấn cấp cao của tổng thống. Cả hai đều chưa lên tiếng bình luận về chuyến thăm.

Milorad Dodik là ai?

Dodik là chính trị gia người Serb ở Bosnia và Herzegovina, nổi bật với lập trường thân Nga. Ông gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin lần gần nhất vào ngày 29/9 tại Moskva trong một cuộc gặp được mô tả là thân thiện, chỉ năm ngày trước cuộc tổng tuyển cử ở Bosnia và Herzegovina.

Hồi tháng 11 năm ngoái, Tòa án tối cao Bosnia và Herzegovina đã giữ nguyên lệnh cấm Dodik chính thức tranh cử trong cuộc bầu cử ngày 4/10 năm nay, sau khi một tòa án ở Sarajevo kết luận ông không tuân thủ các quyết định của đặc phái viên quốc tế giám sát thỏa thuận hòa bình cho nước này.

Cựu tổng thống của Republika Srpska – thực thể Serb tự trị trong Bosnia – bị kết án một năm tù hồi tháng 2 vì thách thức Christian Schmidt, nhà ngoại giao Đức chịu trách nhiệm bảo vệ các thỏa thuận hòa bình Dayton năm 1995. Ông cũng bị cấm giữ chức vụ chính trị trong sáu năm và bị tước chức tổng thống.

Dù vậy, Dodik vẫn vận động tranh cử. Đảng SNSD theo đường lối dân tộc chủ nghĩa, thân Nga của ông sau đó tuyên bố giành thắng lợi lớn ở nhiều cấp, với hơn 55% số phiếu trong bầu cử khu vực, duy trì quyền lực vững chắc tại thực thể Republika Srpska do người Serb chiếm đa số.

Dodik lãnh đạo Republika Srpska từ năm 1998, với vài lần gián đoạn. Ông chủ trương ly khai thực thể được thành lập năm 1995 theo Hiệp định Dayton, và cuối cùng sáp nhập với Serbia láng giềng – lập trường làm dấy lên lo ngại về một cuộc xung đột mới trong nước và khu vực.

Hòa bình ở Bosnia và Herzegovina đạt được năm 1995 sau bốn năm xung đột đẫm máu và nạn diệt chủng nhằm vào người Hồi giáo Bosniak, dưới áp lực của chính quyền Tổng thống Mỹ Bill Clinton, tại một căn cứ quân sự Mỹ ở Dayton, bang Ohio.

Trớ trêu thay, Dodik từng lên nắm quyền với sự hậu thuẫn của chính quyền Mỹ, như một lựa chọn thay thế cho những người dân tộc chủ nghĩa Serb thống trị chính trường khi đó. Ngoại trưởng Mỹ lúc bấy giờ là Madeleine Albright từng nổi tiếng gọi ông là “luồng gió mới” ở Balkan.

Tuy nhiên, Dodik nhanh chóng quay lưng với lợi ích của Mỹ và xích lại gần Nga. Sau khi Donald Trump trở lại nắm quyền năm 2025, ông lại tìm cách thiết lập quan hệ gần gũi hơn với Washington. Trong chiến dịch tranh cử Mỹ năm 2024, ông từng xuất hiện với chiếc mũ MAGA.

Dường như ông đã đạt được ít nhiều mục tiêu. Dù bị Mỹ trừng phạt nhiều năm vì vai trò gây bất ổn ở Bosnia và Herzegovina, các lệnh trừng phạt này đã được dỡ bỏ trong năm nay. Chính quyền Trump nói động thái này mang tính thực dụng và nhằm giảm căng thẳng trong nước. Đổi lại, Dodik đã bãi bỏ một số luật vi hiến.

Vì sao các cố vấn chủ chốt của ông Trump làm việc cho Dodik?

Theo New York Times, James Blair và Chris LaCivita được thuê thông qua một công ty luật ở Washington do chính quyền Republika Srpska ủy thác. Mỗi người nhận được hàng trăm nghìn USD.

Các tài liệu nộp cho Bộ Tư pháp Mỹ cho thấy Republika Srpska đã chi hơn 4 triệu USD kể từ đầu năm 2025 để trả cho các nhà vận động hành lang và cộng sự chính trị có quan hệ với Trump.

Việc Republika Srpska dùng công quỹ để trả cho các công ty vận động hành lang gần đây cũng đã được đưa ra Tòa án Hiến pháp Bosnia và Herzegovina. Ngày 25/9, tòa ra phán quyết rằng các hành vi và hoạt động vận động hành lang của Republika Srpska không phù hợp với hiến pháp Bosnia và Herzegovina, vì mục tiêu của chúng trái với hiến pháp, các quyết định của Tòa án Hiến pháp hoặc các thể chế của Bosnia và Herzegovina.

Bà Ivana Korajlic của Tổ chức Minh bạch Quốc tế nói với Al Jazeera rằng Republika Srpska nhiều khả năng sẽ không dừng vận động hành lang, mà “chỉ trình bày nó theo cách khác”.

LaCivita trước đây từng làm chiến lược gia tranh cử cho Sali Berisha, một trong những chính trị gia Albania có ảnh hưởng nhất thời hậu xã hội chủ nghĩa, trong giai đoạn chuẩn bị cho bầu cử Albania năm ngoái. Berisha là cựu tổng thống Albania (1992-1997) và thủ tướng (2005-2013), hiện là lãnh đạo đảng Dân chủ trung hữu đối lập.

Chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden từng cấm Berisha nhập cảnh vào Mỹ năm 2021 với lý do tham nhũng và lạm dụng công quỹ. Berisha phủ nhận các cáo buộc. Tháng 6 năm nay, dưới nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, có thông tin Mỹ đã dỡ lệnh cấm đi lại với ông và các thành viên gia đình, giống như đã làm với Dodik.

Đảng Cộng hòa phản ứng thế nào?

Thông tin về chuyến đi gây phản ứng trong nội bộ đảng Cộng hòa, đặc biệt vì thời điểm. Blair và LaCivita có mặt ở Republika Srpska đúng lúc bộ máy chính trị của ông Trump đang tập trung cho chặng cuối chiến dịch bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Theo các cuộc thăm dò, đảng Cộng hòa đang không có kết quả tốt với cử tri trong bối cảnh cuộc chiến với Iran vốn rất không được lòng dư luận Mỹ.

Steve Bannon, cựu chiến lược gia trưởng của ông Trump, gọi Blair và LaCivita là những kẻ trục lợi và yêu cầu rà soát chi tiết số tiền họ đã nhận, theo Politico.

Ông Donald Trump nói gì?

Ban đầu, ông Trump nói ông không biết về các hoạt động khác của Blair và LaCivita, và sẽ hỏi họ còn làm việc cho ai. Ông nói thêm rằng nếu phát hiện xung đột lợi ích, ông sẽ sa thải họ ngay lập tức.

Sau đó, khi trả lời câu hỏi của phóng viên tại Phòng Bầu dục, ông Trump đã dịu giọng hơn. Ông nói Blair và LaCivita thực ra không có xung đột lợi ích vì hiện không phải nhân viên Nhà Trắng, và với tư cách cố vấn, họ được phép có nhiều khách hàng.

Vì sao Dodik thuê các cộng sự chính trị của ông Trump?

Chưa rõ Dodik được gì khi thuê những người thân cận với ông Trump. Aleksandar Trifunovic, tổng biên tập tạp chí Buka ở Banja Luka, nói ông không thấy kết quả cụ thể nào từ việc họ cố vấn cho Dodik.

“Chúng tôi không thấy điều gì cho phép nói rằng: ‘Đây là những gì họ dạy ông ấy, và đó là lý do ông ấy thắng cử.’ Ngôn từ của Dodik không thay đổi. Nó đã giống ngôn từ MAGA từ lâu. Nhưng điều quan trọng với Dodik là có thể nói rằng ông có người của Trump làm việc cho mình. Vậy thứ Dodik trả tiền và nhận được là sự gần gũi với Trump thông qua người của Trump,” Trifunovic nói với Al Jazeera.

Ông Trifunovic cho rằng lý do các cộng sự chính trị của ông Trump làm việc cho Dodik nằm ở tính thực dụng của hệ thống chính trị Mỹ, nơi hệ thống vận động hành lang tương đối minh bạch. “Bạn càng đưa nhiều tiền, bạn càng nhận được nhiều hỗ trợ,” ông nói.

Tuy vậy, Trifunovic đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ giữa giới chính trị của ông Trump và Dodik, nhất là khi Dodik có quan hệ với Nga và Tổng thống Vladimir Putin.

“Chỉ trích chính thực ra là chuyện khác: làm sao có thể xảy ra việc người của Trump lại thân thiết với một người có quan hệ gần gũi đến vậy với Tổng thống Nga Vladimir Putin? Bạn không thể vừa đứng với Trump vừa đứng với Putin cùng lúc. Điều đó chắc chắn không có tương lai tốt đẹp,” Trifunovic nói.

Điều này ảnh hưởng thế nào đến quan hệ Trump – Dodik?

Quan hệ của Dodik với giới chính trị của ông Trump có bối cảnh rộng hơn. Miljan Kovac, biên tập viên và bình luận gia chính trị ở Nevesinje, đông nam Bosnia và Herzegovina, cho rằng ông Trump và đảng Cộng hòa đã cho Dodik không gian chính trị sau nhiều năm bị Mỹ trừng phạt.

Việc dỡ trừng phạt với Dodik hồi tháng 10 năm ngoái được chính quyền Mỹ biện minh là động thái thực dụng nhằm giảm căng thẳng ở Bosnia và Herzegovina. “Dodik rõ ràng đã mặc cả với chính quyền Mỹ theo cách của riêng ông ấy,” Kovac nói với Al Jazeera.

Trong đêm bầu cử, sau khi tuyên bố thắng lợi cho đảng SNSD, chính Dodik đã nói về ý nghĩa của việc ông Trump trở lại chính trường Mỹ.

“Nếu không có chiến thắng vĩ đại của Trump, có lẽ hôm nay chúng tôi đã là những xác chết chính trị. Nhưng nhờ môi trường mới, giờ chúng tôi là những người thắng cuộc chính trị,” Dodik nói.