Giáo dục Yemen chia rẽ, tương lai học sinh bỏ ngỏ

Sanaa, Yemen – Bashar Mohammed, 19 tuổi, đã đăng ký nhiều khóa học tiếng Anh sau khi tốt nghiệp trung học năm ngoái tại thủ đô Sanaa do lực lượng Houthi kiểm soát. Cậu hy vọng có thể xin học bổng du học đại học ở nước ngoài, nhưng giờ đây cậu lo lắng chính quyền Aden sẽ không công nhận bằng tốt nghiệp của mình.

Yemen bị chia rẽ giữa chính phủ được quốc tế công nhận và lực lượng Houthi kể từ khi cuộc chiến bắt đầu hơn một thập kỷ trước. Bộ Giáo dục đóng tại Aden đã ra thông tư vào cuối tháng 7 đình chỉ việc chứng thực một số bằng tốt nghiệp cấp ở khu vực do Houthi kiểm soát. Bộ này cho biết họ không thể tiếp cận hồ sơ chính thức để xác minh tài liệu của một số học sinh, đổ lỗi cho Houthi về vấn đề này.

Mohammed chia sẻ với Al Jazeera: “Điều đó giống như nói rằng 12 năm đi học của chúng tôi là lãng phí thời gian. Thật đau lòng”. Cậu cũng cho biết ước mơ du học của cậu hiện tan vỡ, vì học sinh Yemen muốn ra nước ngoài học phải có bằng được Bộ Ngoại giao chứng thực, mà điều đó không thể thực hiện nếu thiếu con dấu của Bộ Giáo dục xác nhận bằng là thật.

Học sinh và phụ huynh bất lực

Ayman Ahmed, 18 tuổi, vừa tốt nghiệp trung học tại tỉnh Raymah do Houthi kiểm soát, cho rằng học sinh mới là người bị trừng phạt, chứ không phải Houthi. “Học sinh và phụ huynh bất lực, họ không thể chống lại Houthi hay yêu cầu chính quyền Houthi phối hợp với chính phủ ở Aden”, Ahmed nói, đồng thời nhấn mạnh nguy cơ bị đàn áp nếu bất đồng với nhóm phiến quân này – lực lượng đã bỏ tù nhiều người đối lập và cả nhân viên Liên Hợp Quốc. “Vì vậy, việc coi bằng của chúng tôi là vô hiệu là sự trừng phạt tập thể và không công bằng”.

Đầu tháng này, Bộ trưởng Giáo dục Adel al-Abadi làm rõ rằng việc đình chỉ chứng thực bằng ở vùng Houthi không áp dụng cho tất cả các năm học, vì bộ có hồ sơ của một số năm nhất định. Tuy nhiên, Ahmed cho rằng đó không phải lỗi của học sinh hiện bị ảnh hưởng: “Các quan chức giáo dục ở Sanaa và Aden có thể phối hợp để giải quyết vấn đề thiếu dữ liệu. Việc học và bằng cấp của chúng tôi không nên là nạn nhân của tranh chấp giữa họ”.

Sự chia rẽ giáo dục ngày càng sâu sắc

Từ năm 2015, khi Yemen bị chia cắt về mặt địa lý, mỗi bên đã áp dụng chính sách giáo dục riêng, tạo ra hai hệ thống song song. Năm học bắt đầu vào tháng 6 ở vùng Houthi, trong khi trường học ở vùng chính phủ khai giảng cuối tháng 8. Chương trình giảng dạy cũng khác biệt, Houthi thay đổi nhiều sách giáo khoa trước đó.

Mohammed Abdu, nhà nghiên cứu xã hội học tại Đại học Taiz, cho biết: “Có hai hệ thống, hai bộ, không có sự phối hợp nào. Xã hội, đặc biệt là học sinh, không thể tránh khỏi tác động tiêu cực từ sự mất cân bằng này”. Ông cũng chỉ ra rằng hai hệ thống có định dạng bài thi và lịch thi trung học khác nhau.

Theo ông Abdu, làn sóng giao tranh gần đây ở Yemen – sau khoảng thời gian tương đối yên bình kéo dài bốn năm – có thể gây ra thêm vấn đề cho học sinh, như làm gia đình phải di dời và phá hủy trường học. Theo Liên Hợp Quốc, khoảng 2.800 trường học ở Yemen đã bị phá hủy, hư hại hoặc bị sử dụng sai mục đích vì chiến tranh. Hơn 6,6 triệu trẻ em trong độ tuổi đi học – khoảng một phần ba – đã không đến trường trong năm nay.

“Các bên tham chiến nên đạt được đồng thuận về chính sách làm giảm bớt khó khăn cho học sinh Yemen và tách giáo dục khỏi cạnh tranh chính trị hay quân sự”, Abdu nói.

“Không công bằng khi để học sinh gánh chịu”

Aref Naji Ali, cố vấn Bộ Giáo dục tại Aden, nói với Al Jazeera rằng sự chia rẽ kéo dài trong chính sách giáo dục là một trong “những hậu quả nguy hiểm nhất của xung đột Yemen”. Ông nhấn mạnh: “Giáo dục không nên trở thành đấu trường khác cho sự chia rẽ chính trị. Học sinh là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, và thật không công bằng khi để họ gánh chịu hậu quả của sự chia rẽ giữa các thể chế và chính quyền”.

Ali bảo vệ quyết định của Bộ Giáo dục Aden, nói rằng trách nhiệm của họ là bảo vệ quyền được học hành và giữ tính hợp pháp của quá trình giáo dục, nhưng cũng đổ lỗi cho Houthi.

Ammar Amri, một giáo viên tại Sanaa, bày tỏ sự tức giận khi học trò của mình bị tước đi cơ hội mà họ xứng đáng có được. “Nhiều học sinh có khả năng học tập và điều kiện tài chính để đi du học. Với cuộc xung đột này, nhiều ước mơ sẽ tan vỡ”, Amri nói. “Đây là mất mát cho học sinh và cho cả xã hội. Có vẻ như các bên tham chiến đã gạch giáo dục khỏi danh sách ưu tiên của họ”.