Giá cả toàn cầu leo thang đe dọa sản xuất và an ninh lương thực Mexico

Monterrey, Mexico – Tại chợ đầu mối Mercado de Abastos ở bang Nuevo Leon, giá các mặt hàng thiết yếu như cà chua, khoai tây, thịt bò và ớt đã tăng mạnh trong những tuần gần đây, buộc khách hàng thay đổi thói quen mua sắm và thắt chặt ngân sách, trong khi các tiểu thương phải cắt giảm biên lợi nhuận nếu không muốn mất khách.

“Bạn vẫn phải mua chúng thôi, vì đó là những thứ dùng hàng ngày,” Cesar Ramirez, một người về hưu 66 tuổi, cho biết.

Trong khi các chủ cửa hàng viện dẫn giá nhiên liệu tăng, chi phí cao trong lĩnh vực nông nghiệp và nạn tống tiền, trộm cắp trên các tuyến đường cao tốc Mexico, thì áp lực từ quốc tế ngày càng gia tăng. Chi phí nhiên liệu và phân bón toàn cầu tăng cao do gián đoạn vận chuyển tại eo biển Hormuz đang ảnh hưởng đến các nhà sản xuất Mexico và đe dọa nguồn cung lương thực ổn định, đặc biệt với người dân có thu nhập thấp.

Bà Elvira Pasillas, giáo sư tại Viện Công nghệ và Giáo dục Đại học Miền Tây (ITESO), chỉ ra rằng các hộ gia đình thu nhập thấp chi tới 70% thu nhập cho thực phẩm. “Họ không chỉ vật lộn để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu, mà còn dành gần như toàn bộ thu nhập cho thực phẩm,” bà nói thêm.

Theo INEGI, cơ quan thống kê quốc gia, lạm phát 12 tháng ở mức 4,45% vào tháng 4, trong khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 0,20% trong tháng 3. Bà Pasillas cho biết giá rổ hàng hóa cơ bản ở khu vực đô thị tăng 8,1% trong tháng 3, vượt xa mức lạm phát chung.

Guillermina Delgado, một người nội trợ 62 tuổi, cho biết bà đã bắt đầu hạn chế mua sắm, chỉ mua những thứ thực sự cần thiết mỗi tuần. “Chẳng còn thứ gì rẻ nữa,” bà nói. Khi có thể, bà tới chợ Mercado de Abastos.

Bà Delgado cũng chăm sóc mẹ già, khiến gánh nặng tài chính đè lên chồng bà – một công nhân xây dựng và là trụ cột duy nhất trong gia đình. Mexico có tỷ lệ lao động phi chính thức cao, đạt 54,8% trong tháng 3. Cùng thời điểm, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Mexico giảm 0,8% trong quý đầu năm, thấp hơn mức tăng trưởng dự kiến.

“Chúng ta đang có sự trì trệ kinh tế, thể hiện qua thị trường lao động bấp bênh hơn nhiều, với lạm phát gia tăng và lạm phát thực phẩm cao hơn nhiều,” bà Pasillas, cũng là chuyên gia tư vấn phân tích kinh tế, nói. “Điều này đang tạo ra vấn đề lớn hơn cho phúc lợi của người dân.”

Nhiên liệu, chướng ngại vật và tống tiền

Giá năng lượng tăng do chiến tranh Mỹ-Israel với Iran cũng đang đẩy chi phí hậu cần và vận tải lên cao.

Fabian Dominguez, quản lý cửa hàng thịt El Bodegon, cho biết giá thịt lợn và thịt bò đã tăng từ đầu năm. Hội đồng Thịt Mexico báo cáo giá thịt bò tăng 16,5% trong tháng 1.

Nguyên nhân được cho là do một loạt yếu tố, bao gồm việc kết thúc miễn thuế nhập khẩu từ Brazil và Argentina, cũng như dịch bệnh giòi screwworm làm gián đoạn thương mại xuyên biên giới. Áp lực nguồn cung diễn ra khi tiêu thụ thịt ở Mexico tăng trưởng trung bình 4,5% mỗi năm từ 2020 đến 2025.

Ông Dominguez cho biết thịt bò của họ chủ yếu từ miền nam Mexico, Canada và Mỹ. Ông cho rằng giá tăng là do giá nhiên liệu tăng vì chiến tranh Iran, cùng với các chướng ngại vật do các nhóm tội phạm hoặc người biểu tình dựng lên.

Trong những tháng gần đây, các cuộc biểu tình của nông dân và tài xế xe tải đã gây ra chậm trễ hậu cần lớn. Người biểu tình yêu cầu giảm chi phí nhiên liệu và cải thiện an ninh, khi nạn trộm cắp và tống tiền của các băng nhóm tội phạm gia tăng trên các đường cao tốc và vùng nông thôn. Và khi giá ngũ cốc toàn cầu giảm mạnh, các nhà sản xuất Mexico đã phản đối nhập khẩu ngũ cốc và yêu cầu chính phủ liên bang đảm bảo giá tối thiểu, tương tự như mức giá trần hiện áp dụng với nhiên liệu.

Dù là nước sản xuất dầu, Mexico nhập khẩu hơn một nửa xăng dầu và 75% khí đốt tự nhiên từ Mỹ. Để giảm thiểu giá dầu tăng, chính phủ Mexico đã gia hạn thỏa thuận tự nguyện với các nhà bán lẻ và giảm thuế nhiên liệu.

Tuy nhiên, bà Pasillas cảnh báo các khoản trợ cấp này sẽ làm giảm thu thuế và gây áp lực lên tài chính công. “Điều này cũng sẽ ảnh hưởng đến chi tiêu chung, và đặc biệt gây căng thẳng cho các chương trình xã hội, nhất là những chương trình hỗ trợ người nghèo,” bà nói thêm.

Juan Carlos Anaya, người sáng lập công ty phân tích dữ liệu Agricultural Market Consulting Group, lưu ý rằng các mối đe dọa an ninh như tống tiền, cướp giật và tiền bảo kê đang cản trở hoạt động thương mại và đẩy chi phí hậu cần lên cao. Cuauhtemoc Rivera, chủ tịch Liên minh các tiểu thương nhỏ (ANPEC), cho biết thêm nạn tống tiền ảnh hưởng đến mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng, từ nông dân đến chủ cửa hàng tạp hóa.

Hồi tháng 1, nhà chức trách Mexico đã bắt giữ Cesar Sepulveda Arellano, biệt danh “El Botox”, kẻ bị tình nghi là chủ mưu vụ sát hại Bernardo Bravo, một lãnh đạo nổi bật trong ngành chanh ở Michoacan. Hội đồng Nông nghiệp Quốc gia ca ngợi hành động này trong một tuyên bố: “Mất an ninh ở nông thôn và trong chuỗi cung ứng không chỉ gây nguy hiểm cho người sản xuất thực phẩm, mà còn tác động đến giá sản phẩm cuối cùng, làm méo mó thị trường, và đe dọa việc cung cấp thực phẩm kịp thời cho toàn bộ người dân Mexico.”

Ông Dominguez giải thích rằng khách hàng của ông, hầu hết là chủ doanh nghiệp, ngại chuyển chi phí này sang người tiêu dùng cuối, vì họ thường không muốn trả thêm. Ông cho biết cửa hàng đã thấy doanh thu giảm 25-30% so với năm ngoái.

Trong khi đó, Graciano Rico, quản lý một cửa hàng rau quả mới mở tại chợ cách đây một năm, cho biết họ đã quyết định cắt giảm gần một nửa biên lợi nhuận để không mất khách hàng mới. “Nếu tăng giá quá cao, họ sẽ bỏ đi và giận dữ, và chúng tôi sẽ mất khách,” anh nói.

Giá cà chua tăng cao

Chủ cửa hàng Ilda Castro cho biết giá cà chua, khoai tây và ớt ở mức kỷ lục đang khiến khách hàng phải săn giá qua nhiều cửa hàng. Castro lưu ý rằng giá cà chua đã tăng từ 20 peso (1,15 USD) lên tới 75 peso (4,33 USD) mỗi kg.

“Chúng tôi nghe nói rằng ở Mỹ, họ trả 65 USD cho một thùng 25 pound, tức hơn 1.000 peso. Đương nhiên, bất kỳ nhà sản xuất nào cũng muốn gửi cà chua của họ đến đó,” bà nói.

Năm ngoái, chính phủ Mỹ đã áp thuế 17% đối với cà chua Mexico, với lý do “thương mại không công bằng”, khi Mexico chiếm khoảng 90% lượng cà chua tươi nhập khẩu của Mỹ. Ông Anaya từ Agricultural Market Consulting Group gọi mức thuế này là bất công, lưu ý rằng dù chưa từng chứng minh được hành vi bán phá giá, nhưng thuế này đã buộc các nhà sản xuất lớn ở Sinaloa phải thu hẹp diện tích trồng.

Carlos Ramirez, quản lý một cửa hàng chủ yếu cung cấp rau quả cho nhà hàng và quán taco, cho biết khách hàng đang chuyển sang dùng cà chua đóng hộp hoặc phục vụ phần salsa nhỏ hơn – một món chủ lực của taco – để đối phó với giá leo thang.

Chi phí sản xuất cũng đang tăng lên, một phần do giá phân bón toàn cầu tăng vọt, khi Mexico nhập khẩu 70% nhu cầu. Từ tháng 1 đến tháng 3, giá urê tăng 47%, diammonium phosphate tăng 57% và mono ammonium phosphate tăng 54% – tất cả đều là thành phần chính trong phân bón – theo dữ liệu từ Agricultural Market Consulting Group.

Tuy nhiên, bà Pasillas cảnh báo tác động đầy đủ sẽ chỉ thấy về dài hạn, do chu kỳ thu hoạch.

Dù có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến giá thực phẩm, ông Anaya cho rằng vấn đề chính là khoảng cách giá đang ngày càng rộng dọc theo chuỗi cung ứng. “Khoảng cách giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất là đáng báo động. Chúng ta có thể làm gì dọc theo chuỗi cung ứng?”

Gói chống lạm phát và chi tiêu (PACIC), một thỏa thuận tự nguyện giữa chính phủ Mexico và các công ty tham gia, nhằm ổn định chi phí thực phẩm bằng cách giới hạn một rổ hàng 24 mặt hàng thiết yếu ở mức khoảng 910 peso (45 USD). Ông Rivera từ ANPEC cho rằng dù chương trình được thiết kế để cung cấp rổ thực phẩm cho các hộ gia đình dễ bị tổn thương và khó khăn nhất, nhưng nó đã không đến được tay họ. “Rổ thực phẩm PACIC được bán trong các kênh bán lẻ hiện đại – Walmart, Soriana và Chedraui – Nói cách khác, là siêu thị và cửa hàng chuỗi, chính xác là những nơi mà nhóm dân số này không thể mua sắm và không muốn đến,” ông Rivera nói.