Giá cả leo thang, tiền lương không theo kịp: Vì sao người trẻ Pháp, Italy, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha xuống đường?

Các cuộc biểu tình của sinh viên tại Pháp đã bước sang tháng thứ hai và leo thang thành làn sóng phản đối trên khắp châu Âu. Khởi đầu từ tháng 9 với việc học sinh phản đối lớp học quá tải và thiếu giáo viên, phong trào đã mở rộng thành bất bình rộng khắp về chi phí sinh hoạt và kế hoạch cắt giảm dịch vụ công.

Người biểu tình tại Albania, Bỉ, Hy Lạp, Italy, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha cũng đã xuống đường vì thiếu nhà ở giá phải chăng, chi phí gia tăng và dịch vụ công sa sút. Nhiều người trẻ nói rằng họ không còn kỳ vọng sẽ có cuộc sống tốt hơn cha mẹ mình.

Đối mặt với làn sóng bất bình này là những nhà lãnh đạo như Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez và Thủ tướng Bồ Đào Nha Luis Montenegro. Ông Sanchez thuộc cánh tả, bà Meloni thuộc cánh hữu, còn ông Macron và ông Montenegro là những người trung dung thiên bảo thủ. Dù quan điểm chính trị khác nhau, tất cả đều đang đối diện với tình trạng bất ổn gia tăng do chi phí sinh hoạt tăng vọt.

Giá cả đắt đỏ hơn bao nhiêu so với năm 2000?

Theo Eurostat – cơ quan thống kê của Liên minh châu Âu, giá các mặt hàng thiết yếu hằng ngày như thực phẩm, năng lượng, giao thông và hóa đơn đã tăng 59-78% kể từ năm 2000 tại Pháp, Italy, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Chỉ số giá tiêu dùng hài hòa (HICP) của cơ quan này là thước đo chính thức của EU về chi phí hàng hóa và dịch vụ thường ngày.

Tây Ban Nha ghi nhận mức tăng mạnh nhất với 78%, tiếp theo là Bồ Đào Nha 71%, Italy 68% và Pháp 59%. Điều này có nghĩa hàng hóa, dịch vụ trị giá 100 euro (112 USD) vào năm 2000 nay có giá khoảng 178 euro (200 USD) tại Tây Ban Nha, 171 euro (192 USD) tại Bồ Đào Nha, 168 euro (188 USD) tại Italy và 159 euro (178 USD) tại Pháp.

Giá tăng trung bình khoảng 2% mỗi năm, nhưng đã nhảy vọt vào năm 2022 khi lạm phát hằng năm chạm 8,7% tại Italy, 8,3% tại Tây Ban Nha, 8,1% tại Bồ Đào Nha và 5,9% tại Pháp – mức cao nhất ở cả bốn nước kể từ ít nhất năm 2000.

Đà tăng chủ yếu do chi phí năng lượng leo thang sau khi Nga tấn công Ukraine hồi tháng 2/2022. Đến tháng 10 năm đó, tám tháng sau khi chiến sự bùng phát, giá năng lượng trên khắp khu vực đồng euro cao hơn gần 42% so với một năm trước đó, và giá lương thực cũng tăng mạnh, theo Eurostat.

Trong giai đoạn 2021-2023, giá tại bốn nước tăng 12-15%. Tiền lương không theo kịp, và vì giá cả không giảm trở lại sau khi lạm phát hạ nhiệt, nhiều hộ gia đình đến nay vẫn chịu áp lực chi tiêu.

Tiền lương đã thay đổi ra sao?

Sau khi tính đến lạm phát, mức lương trung bình cho công việc toàn thời gian tại Italy đã giảm gần 5% trong giai đoạn 2000-2025. Trong cùng thời kỳ, lương thực tế tăng 7% tại Tây Ban Nha, 11% tại Pháp và 20% tại Bồ Đào Nha, theo dữ liệu tiền lương của OECD được điều chỉnh bằng chỉ số giá của Eurostat.

Tại Tây Ban Nha, phần lớn việc làm mới nằm trong lĩnh vực du lịch và dịch vụ, thường mang tính thời vụ và trả lương thấp, nhà báo Jaime Velazquez tại Madrid nói với chương trình Inside Story của Al Jazeera.

Julius Fintelmann, đồng sáng lập kiêm tổng biên tập The European Correspondent, cho rằng các xã hội già hóa đang thu hẹp cơ hội của lao động trẻ, đồng thời khoảng cách thu nhập giữa người lao động lớn tuổi và trẻ tuổi đã nới rộng suốt nhiều thập kỷ tại các nền kinh tế thu nhập cao, khiến lời hứa rằng mỗi thế hệ sẽ sống tốt hơn thế hệ trước không còn đứng vững.

Chi phí nhà ở đã thay đổi thế nào?

Nhà ở trở nên khó chi trả hơn tại cả bốn nước kể từ năm 2000, theo tỷ lệ giá nhà trên thu nhập của OECD. Chỉ số này phản ánh tương quan giữa giá nhà và thu nhập theo thời gian: khi giá tăng nhanh hơn thu nhập, tỷ lệ này tăng lên, cho thấy nhà ở trung bình trở nên kém phải chăng hơn.

Tuy nhiên, chỉ số này không cho thấy hộ gia đình hay khu vực nào chịu tác động nặng nhất, không tính đến chi phí thế chấp và vay nợ, và không phản ánh chất lượng nhà ở mà người dân phải trả tiền.

Tây Ban Nha ghi nhận thay đổi lớn nhất. Tỷ lệ giá nhà trên thu nhập của nước này hiện cao hơn 56% so với năm 2000, ngay cả sau khi đã giảm mạnh sau khủng hoảng tài chính năm 2008.

Tại Pháp, tỷ lệ này cao hơn 39% so với năm 2000, dù đã hạ nhiệt đôi chút kể từ mức đỉnh năm 2022.

Italy là ngoại lệ khi giá nhà nhìn chung theo kịp thu nhập, khiến tỷ lệ này chỉ cao hơn 5% so với năm 2000.

Bồ Đào Nha chứng kiến thay đổi mạnh nhất trong những năm gần đây. Tỷ lệ giá nhà trên thu nhập giảm đều trong 15 năm sau năm 2000, nghĩa là nhà ở trở nên dễ chi trả hơn. Nhưng kể từ năm 2015, tỷ lệ này đã tăng 67%.

Chi tiêu nhà nước cho giáo dục thay đổi ra sao?

Giáo dục là tâm điểm của bất ổn tại Pháp, nơi các cuộc biểu tình khởi phát vì lớp học quá tải và thiếu giáo viên. Tại Bỉ và Albania, người biểu tình cũng phản đối chi phí giáo dục gia tăng và khả năng tiếp cận đại học.

Theo dữ liệu mới nhất của Eurostat, chi tiêu công cho giáo dục của Pháp tương đương 5,1% tổng sản phẩm quốc nội (GDP), so với 5,6% vào năm 2000. Italy chi 4,4% GDP cho giáo dục so với 4% vào năm 2024; Tây Ban Nha chi 4,1% vào năm 2000 và giữ nguyên vào năm 2024; Bồ Đào Nha chi 4,8% vào năm 2000 và 4,3% vào năm 2024.