Ghana đối mặt thiếu hụt 78,2 triệu USD trong y tế sau khi Mỹ cắt viện trợ

Accra, Ghana – Ghana là một trong những quốc gia châu Phi đầu tiên đưa vaccine sốt rét RTS,S vào chương trình tiêm chủng thường xuyên. Tại Ghana, Kenya và Malawi, vaccine này có liên quan đến việc giảm 13% tỷ lệ tử vong ở trẻ đủ điều kiện tiêm chủng, với khoảng 1/8 ca tử vong được ngăn chặn.

Tuy nhiên, để duy trì những thành quả đó, cần nhiều hơn là vaccine. Nhân viên y tế vẫn phải tiếp cận trẻ em, truy vết những trẻ bỏ lỡ mũi tiêm và đưa vaccine đến cộng đồng một cách an toàn. Công việc này hiện đang chịu áp lực lớn.

Thiếu hụt ngân sách y tế trầm trọng

Việc đình chỉ các chương trình của USAID đã khiến Ghana phải đối mặt với khoản thiếu hụt ước tính 156 triệu USD trên các chương trình bị ảnh hưởng, bao gồm thiếu hụt 78,2 triệu USD trong lĩnh vực y tế. Ngân sách y tế từng hỗ trợ các chương trình phòng chống sốt rét, sức khỏe bà mẹ và trẻ em, dinh dưỡng, kế hoạch hóa gia đình và dịch vụ phòng chống HIV. Sự gián đoạn này cũng làm dấy lên lo ngại về hệ thống duy trì tiêm chủng thường xuyên.

Một nghiên cứu về việc rút viện trợ tại miền bắc Ghana cho thấy 75% huyện được khảo sát ghi nhận tình trạng chậm trễ hoặc không đều trong cung cấp vaccine. Nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế về thiết bị chuỗi lạnh, bộ dụng cụ vận chuyển và nhiên liệu.

Kêu gọi tái cấu trúc tài chính y tế

Ông Nana Owusu Ensaw, Giám đốc y tế thành phố Akuapim North, cho rằng Ghana nên tận dụng cú sốc tài chính này để xem xét lại cách chi trả cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Theo ông, khoản thiếu hụt 78 triệu USD sau khi USAID đóng cửa là đáng kể, nhưng cũng là cơ hội để tái cấu trúc tài chính y tế. Quỹ Y tế Ghana (MahamaCares) đang mở rộng tiếp cận dịch vụ chăm sóc chuyên khoa, và khu vực tư nhân cần tham gia nhiều hơn.

Ông John Yabani, Giám đốc y tế Bệnh viện Chuyên khoa Banahene, cho biết các nhà cung cấp tư nhân sẵn sàng đóng vai trò lớn hơn, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch y tế, nhưng đầu tư tư nhân không thể ngay lập tức thay thế hạ tầng y tế công để duy trì tiêm chủng tại các cộng đồng vùng sâu.

Quan điểm khác về việc cắt viện trợ

Một quan chức chính phủ giấu tên chia sẻ với Al Jazeera rằng ông từ lâu không thoải mái với việc các nước châu Phi phụ thuộc vào chính phủ phương Tây để tài trợ cho y tế cơ bản. Ông coi việc cắt viện trợ là cơ hội để Ghana tự sắp xếp nguồn lực nội địa.

Ông George Kwame Egeh, đồng sáng lập Quỹ Humserve Africa, cho biết tổ chức của ông luôn sử dụng nguồn vốn nội địa từ các đồng nghiệp và doanh nghiệp Ghana để hỗ trợ y tế, và tin rằng các tổ chức xã hội dân sự có thể lấp đầy khoảng trống do USAID để lại.

Lo ngại tại khu vực Oti và các vùng khó tiếp cận

Tại khu vực Oti, nơi nhiều cộng đồng nông thôn khó tiếp cận gần biên giới, mối lo ngại càng gay gắt. Nghiên cứu năm 2025 cho thấy tỷ lệ tiêm chủng cơ bản tại Oti đạt 85,3%, trong khi tỷ lệ bao phủ theo lịch quốc gia chỉ đạt 62,1%.

Ông Mark Appiah, Chủ tịch Ủy ban Y tế khu vực Oti, cảnh báo áp lực tài chính có thể ảnh hưởng đến các hoạt động tiếp cận, truy vết bỏ lỡ, vận chuyển, giám sát và chiến dịch tiêm chủng. Ông nhấn mạnh: “Một đứa trẻ không nên mất đi sự bảo vệ trước bệnh có thể phòng ngừa chỉ vì hệ thống y tế gặp vấn đề tài chính.”

Tìm giải pháp nội địa khi đối mặt áp lực kép

Chị Rahinatu, một bà mẹ ở miền bắc Ghana có con được hưởng lợi từ tiêm chủng, cho biết khoảng trống tài chính đã tạo ra thách thức thực sự cho cộng đồng, nhưng chị lạc quan rằng chính phủ sẽ sớm tìm ra giải pháp phù hợp.

Ghana đang trong giai đoạn chuyển tiếp nhanh khỏi sự hỗ trợ của Liên minh Vaccine Gavi, dự kiến tự chịu trách nhiệm tài chính cho chương trình tiêm chủng từ năm 2030. Trong khi đó, Gavi cũng đối mặt áp lực tài chính, với chiến lược 2026–2030 nhằm tăng cường tính bền vững tài chính và tăng đóng góp của các quốc gia khi chuyển tiếp.

Chính phủ Ghana đã bắt đầu tìm cách ứng phó bằng cách bỏ trần tài trợ từ Chương trình Bảo hiểm Y tế Quốc gia, đồng thời hỗ trợ phát triển năng lực sản xuất vaccine trong nước, nhưng những thay đổi này cần thời gian. Khi các bộ trưởng y tế và quan chức cấp cao của 47 quốc gia thành viên WHO khu vực châu Phi họp tại Addis Ababa, kinh nghiệm của Ghana đặt ra câu hỏi khó: các chính phủ có thể xây dựng sự độc lập tài chính nhanh đến đâu mà không để dịch vụ y tế cho trẻ em suy yếu?

Thông điệp của ông Appiah rất rõ ràng: “Không đứa trẻ nào ở khu vực Oti bị từ chối tiêm chủng cứu mạng vì nơi ở hoặc vì khoảng trống tài chính tạm thời.”