Ghana đăng cai hội nghị quốc tế thúc đẩy công lý bồi thường sau nghị quyết lịch sử của LHQ

Ghana đang tổ chức một hội nghị quốc tế nhằm thúc đẩy công lý bồi thường cho châu Phi, sau khi Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết lịch sử tuyên bố việc buôn bán người châu Phi làm nô lệ là tội ác chống lại loài người nghiêm trọng nhất.

Hội nghị mang tên Next Steps (Những bước tiếp theo) diễn ra trong ba ngày bắt đầu từ thứ Tư tại thủ đô Accra, với sự tham dự của nguyên thủ quốc gia, bộ trưởng, đại diện tổ chức xã hội dân sự, nhà sử học, nhà nghiên cứu và chuyên gia pháp lý đến từ hơn 80 quốc gia. Đây là cuộc tụ họp lớn đầu tiên về vấn đề này kể từ khi nghị quyết được thông qua.

Một trong những sự kiện đáng chú ý của hội nghị là lễ kỷ niệm Juneteenth (ngày giải phóng nô lệ tại Mỹ) vào ngày 19/6, diễn ra tại Lâu đài Osu - một pháo đài thế kỷ 17 do người Đan Mạch xây dựng, từng là trung tâm của hoạt động buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương.

Các diễn giả dự kiến có mặt bao gồm Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi Mahamoud Ali Youssouf, Thủ tướng Barbados Mia Mottley, cùng các tổng thống John Mahama, Joseph Boakai, Netumbo Nandi-Ndaitwah, Bassirou Diomaye Faye và Emmanuel Macron lần lượt đến từ Ghana, Liberia, Namibia, Senegal và Pháp.

Theo ban tổ chức, hội nghị tập trung vào năm mục tiêu chính, bao gồm xây dựng khuôn khổ để thúc đẩy các mục tiêu của nghị quyết LHQ trên toàn cầu và thành lập các hội đồng toàn cầu về công lý bồi thường và hoàn trả tài sản. Mục đích nhằm "biến đà chính trị thành cam kết thể chế chung cụ thể cho công lý bồi thường".

Hội nghị diễn ra gần ba tháng sau khi Đại hội đồng Liên Hợp Quốc bỏ phiếu thông qua đề xuất của Ghana thay mặt các nước thành viên Liên minh châu Phi, công nhận việc buôn bán người châu Phi làm nô lệ và chế độ nô lệ theo chủng tộc là tội ác chống lại loài người nghiêm trọng nhất.

Kết quả bỏ phiếu cho thấy 123 quốc gia ủng hộ đề xuất, ba quốc gia (Mỹ, Israel và Argentina) phản đối, trong khi 52 nước, bao gồm Anh và tất cả các thành viên EU, bỏ phiếu trắng.

Buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương kéo dài khoảng 400 năm, từ đầu thế kỷ 16 đến cuối thế kỷ 19. Trước đây, nhiều sáng kiến của các nước châu Phi nhằm khắc phục những bất công lịch sử thường bị phân tán, thiếu sự thống nhất. Nghị quyết của LHQ được xem là bước ngoặt sau các nỗ lực như Tuyên bố Abuja năm 1993 - văn kiện đòi bồi thường cho chủ nghĩa thực dân và buôn bán nô lệ, đặt nền móng cho chiến dịch công lý bồi thường.

Trong tài liệu khái niệm của hội nghị, Ghana nhấn mạnh: "Nghị quyết này đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong phản ứng của cộng đồng quốc tế đối với buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, thay thế các cử chỉ tưởng niệm bằng việc theo đuổi sự thật lịch sử và đối thoại, nhằm hướng tới hòa giải và công lý."

Nghị quyết thừa nhận di sản của chế độ nô lệ vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, đồng thời kêu gọi các quốc gia thành viên LHQ có "đối thoại thiện chí, toàn diện" về công lý bồi thường và hoàn trả "nhanh chóng, không bị cản trở" các tài sản văn hóa và tài sản khác có giá trị đối với quốc gia xuất xứ.

Hội nghị Accra tìm cách mở rộng thành công của LHQ bằng cách thảo luận về các cơ chế biến tiềm năng của nghị quyết thành các cam kết hành động cụ thể.

Nghị quyết đã tạo ra những tác động dây chuyền. Tháng trước, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi Pháp đối diện với vai trò của nước này trong việc nô dịch hóa người châu Phi, lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ "bồi thường" - điều mà các tổng thống Pháp trước đây tránh né. Cũng trong tháng trước, Giáo hoàng Leo XIV đã đưa ra lời xin lỗi lịch sử về vai trò của Vatican trong việc hợp pháp hóa chế độ nô lệ và sự chậm trễ trong việc lên án hành vi này.

Ông Kyeretwie Osei, Trưởng bộ phận chương trình của Hội đồng Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (cơ quan chính sách xã hội dân sự của AU), cho rằng diễn ngôn toàn cầu về công lý bồi thường đang gia tăng và ở giai đoạn triển vọng nhất. Ông nói: "Có một phong trào chậm nhưng thực chất hướng tới một cuộc tổng kết toàn cầu về vấn đề này. Hội nghị sẽ cho phép châu Phi đảm bảo có các cấu trúc cần thiết và ý chí chính trị đã thấy, để được tận dụng và định hướng đúng đắn nhằm mang lại ý nghĩa thực tế nhất cho thời điểm đặc biệt này."

Hội nghị có sự tham dự của các đại diện từ bên ngoài châu Phi, bao gồm Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe, Ủy ban Bồi thường Caricom, Nhóm đen trong Quốc hội Mỹ và Hiệp hội quốc gia vì sự tiến bộ của người da màu (NAACP).

Bà Liliane Umubyeyi, đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành của African Futures Lab - một tổ chức phi lợi nhuận nâng cao nhận thức về bất công chủng tộc, nhận định sự kiện này là cơ hội để phong trào công lý bồi thường mở rộng thành liên minh rộng hơn với các nước ngoài châu Phi và Caribe - khu vực vốn có phong trào bồi thường đang phát triển. Bà nói thêm: "Điều này sẽ thúc đẩy đáng kể chương trình nghị sự về bồi thường, đặc biệt nếu các tổ chức quốc tế khác từng do dự trước đây bắt đầu tham gia."