Ethiopia bầu cử giữa khủng hoảng nhân quyền sâu sắc

Ethiopia sẽ tổ chức cuộc bầu cử quốc gia lần thứ bảy vào ngày 1/6. Ủy ban Bầu cử Quốc gia Ethiopia (NEBE) đã cho phép tiến hành bỏ phiếu bất chấp tình trạng xung đột nội bộ và vi phạm nhân quyền vẫn tiếp diễn. Nhiều nhà quan sát cho rằng tình trạng hiện tại không đảm bảo điều kiện cho một cuộc bầu cử tự do, công bằng và đáng tin cậy.

Khi Thủ tướng Abiy Ahmed lên nắm quyền năm 2018, đã có nhiều kỳ vọng rằng đất nước sẽ chuyển đổi sang nền dân chủ hợp hiến. Ông Abiy đã có những cải cách như trả tự do cho tù nhân chính trị, nhà báo và nhà hoạt động, sửa đổi luật chống khủng bố khét tiếng, luật truyền thông và luật bầu cử. Ông cũng bình thường hóa quan hệ với Eritrea, giành giải Nobel Hòa bình.

Tuy nhiên, những cải cách này nhanh chóng bị lu mờ bởi xung đột nội bộ. Năm 2020, chiến tranh nổ ra giữa chính phủ liên bang và Mặt trận Giải phóng Nhân dân Tigray (TPLF), khiến hàng trăm nghìn người thiệt mạng. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) và Tổ chức Ân xá Quốc tế kết luận lực lượng chính phủ liên quan đến các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Ủy ban Chuyên gia Nhân quyền Quốc tế về Ethiopia do Liên Hợp Quốc thành lập xác nhận tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người, bao gồm giết người hàng loạt, bạo lực tình dục và tra tấn. Thỏa thuận Hòa bình Pretoria ký tháng 11/2022 đã chấm dứt xung đột, nhưng lo ngại bạo lực tái diễn tăng cao sau khi TPLF phế truất chính quyền lâm thời Tigray do chính phủ liên bang bổ nhiệm.

Xung đột ở vùng Amhara năm 2023 giữa lực lượng liên bang và dân quân Fano cũng gây ra nhiều vi phạm nhân quyền, bao gồm tội ác chiến tranh. Tháng 1/2024, binh sĩ chính phủ được cho là đã thảm sát ít nhất 89 dân thường tại thị trấn Merawi, tỉnh Gojam. Các cuộc không kích bằng máy bay không người lái ở nhiều khu vực thuộc Amhara cũng khiến dân thường thương vong. Tại vùng Oromia, xung đột giữa lực lượng liên bang và Quân đội Giải phóng Oromo (OLA) vẫn tiếp diễn. Tháng 4/2024, Bate Urgessa, một lãnh đạo Mặt trận Giải phóng Oromo (OLF) và là nhà phê bình chính phủ, bị giết tại thị trấn Meki.

Đảng Thịnh vượng cầm quyền đã ngày càng củng cố quyền lực độc tài, thu hẹp các cải cách pháp lý và chính trị trước đây. Tình trạng khẩn cấp được ban bố khi xung đột ở Amhara nổ ra đã làm xói mòn các quyền tự do cơ bản. Các báo cáo ghi nhận gia tăng đàn áp chính trị, nhắm mục tiêu vào các thành viên đối lập, bao gồm các vụ giết người. Chính phủ bị cáo buộc sử dụng cấu trúc an ninh ngầm như “Ủy ban An ninh” (Koree Nageenyaa) đã gây ra các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, bao gồm hành quyết ngoài tư pháp, tra tấn và giam giữ tùy tiện.

Tổ chức Bảo vệ Nhà báo (CPJ) cho biết từ năm 2020, ít nhất 54 nhà báo đã buộc phải rời đất nước vì bị đàn áp. Một số nhà báo như Meskerem Abera, Dawit Begashaw và Gobeze Sisay bị bắt với cáo buộc vô căn cứ và vẫn bị giam giữ. Nhiều nhà bảo vệ nhân quyền nổi tiếng, như Yared Hailemariam (người đứng đầu tổ chức Những người Bảo vệ Nhân quyền Ethiopia) và Dan Yirga (người đứng đầu Hội đồng Nhân quyền Ethiopia), cũng buộc phải lưu vong.

Khủng hoảng nhân quyền tác động đến chính trị bầu cử. Năm 2024, Ủy ban Nhân quyền và Nhân dân châu Phi đã phát hiện nhiều vi phạm nhân quyền trong bối cảnh bầu cử năm 2015 ở Ethiopia, lưu ý rằng các luật bảo vệ quyền bầu cử cần được thực thi hiệu quả hơn. Ngày 2/3, 41 quốc gia ra tuyên bố về tình trạng nhân quyền nghiêm trọng tại Ethiopia, kêu gọi trách nhiệm giải trình, nhấn mạnh “tiến trình công lý chuyển tiếp bị đình trệ”.

Nếu không tôn trọng các quyền tự do cơ bản như tự do ngôn luận, tự do hội họp và quyền tham gia tiến trình dân chủ, việc bỏ phiếu đơn thuần không thể đảm bảo một cuộc bầu cử tự do, công bằng và đáng tin cậy. Ethiopia là quốc gia đông dân thứ hai châu Phi, có nền kinh tế lớn thứ chín lục địa. Mất ổn định và bạo lực ở nước này có thể tác động tiêu cực đến toàn bộ vùng Sừng châu Phi. Cộng đồng quốc tế cần gây áp lực tối đa để chính phủ Ethiopia thực hiện cải cách có ý nghĩa, bao gồm hòa giải dân tộc, đối thoại chính trị, trả tự do cho tù nhân chính trị và tôn trọng các quyền tự do cơ bản.