Ebola tại CHDC Congo trở thành đợt bùng phát chết chóc nhất lịch sử nước này
Prosper Heri Ngorora
Đợt bùng phát Ebola do chủng Bundibugyo tại CHDC Congo đã trở thành trận dịch chết chóc nhất lịch sử nước này với hơn 2.300 ca tử vong, vượt qua kỷ lục ghi nhận trước đó. Xung đột vũ trang, phát hiện bệnh chậm trễ và sự ngờ vực trong cộng đồng đang cản trở nghiêm trọng công tác khống chế dịch tại tỉnh Ituri và các khu vực lân cận.
Bunia, CHDC Congo – Khi ba thành viên trong đội ngũ y tế của bệnh viện tử vong chỉ trong vòng vài ngày sau khi cùng điều trị cho một bệnh nhân, bác sĩ Richard Lokudu nghi ngờ Ebola đã lây lan trước khi nhà chức trách phát hiện ra ổ dịch.
Bệnh nhân đến Bệnh viện Đa khoa Mongbwalu ở tỉnh Ituri để phẫu thuật vào đầu tháng 4, nhiều tuần trước khi CHDC Congo chính thức tuyên bố bùng phát dịch Ebola.
“Trước khi dịch được công bố, chúng tôi phát hiện tại bệnh viện có một bệnh nhân nhập viện ngày 2/4 và dự kiến phẫu thuật bởi đội ngũ của chúng tôi vào ngày 7/4”, Lokudu nói với Al Jazeera.
“Gần một tháng sau, chúng tôi ghi nhận sự ra đi của trợ lý phẫu thuật, bác sĩ gây mê và một thành viên của đội chăm sóc sau phẫu thuật.”
Những ca tử vong này là một trong những dấu hiệu cảnh báo đầu tiên về một đợt bùng phát Ebola mà sau đó trở thành đợt dịch chết chóc nhất trong lịch sử CHDC Congo.
Ba tháng sau khi nhà chức trách tuyên bố bùng phát dịch, hơn 4.900 ca nhiễm đã được ghi nhận và hơn 2.300 người đã tử vong, theo các cơ quan y tế và tổ chức quốc tế.
Số người chết đã vượt qua kỷ lục trước đó trong đợt bùng phát Ebola giai đoạn 2018–2020 do chủng Zaire gây ra, khiến 2.299 người thiệt mạng.
Đợt bùng phát hiện tại do virus Bundibugyo (BVD) gây ra, một dạng Ebola hiếm gặp lần đầu được xác định tại Uganda năm 2007. Khác với chủng Zaire đã có vaccine và một số phương pháp điều trị, hiện chưa có vaccine nào được cấp phép hoặc liệu pháp đặc hiệu nào được phê duyệt cho Bundibugyo.
Nhân viên y tế đang dựa vào việc phát hiện sớm, chăm sóc hỗ trợ, các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm và sự tham gia của cộng đồng để hạn chế lây truyền.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết dịch lần đầu được xác định tại tỉnh Ituri và sau đó lan sang các khu vực khác. Cơ quan này cảnh báo xung đột vũ trang, sự di chuyển của người dân và việc chậm phát hiện ca bệnh đã làm phức tạp công tác khống chế dịch.
Đối với người dân sống trong các cộng đồng bị ảnh hưởng, những con số đó đại diện cho những mất mát cá nhân.
“Chỉ có Chúa mới có thể cứu chúng tôi khỏi thảm họa này”, Furaha Gisèle, 35 tuổi, có chú qua đời vì Ebola ở Rwampara, cách Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri khoảng 10km, nói.
“Đối phó với mất an ninh, quản trị yếu kém và nghèo đói cùng lúc là điều khó khăn, và tôi sợ chúng tôi cũng sẽ phải chịu đựng trận dịch chết người này.”
Chạy đua với sự lây lan
Các quan chức y tế cho biết dịch đã lây truyền trước khi được chính thức tuyên bố vào ngày 15/5. Khi nhà chức trách xác định được virus, nó đã lan rộng trong cộng đồng, tạo điều kiện cho chuỗi lây nhiễm phát triển trước khi các đội phản ứng được triển khai đầy đủ.
WHO cho biết dịch ban đầu tập trung tại khu vực y tế Mongbwalu ở Ituri trước khi mở rộng sang các tỉnh khác.
CHDC Congo đã ghi nhận các đợt bùng phát Ebola từ năm 1976 và tích lũy được nhiều kinh nghiệm ứng phó với căn bệnh này. Nhưng tại Ituri, các nhân viên y tế cho rằng kinh nghiệm một mình không thể vượt qua những thách thức họ phải đối mặt: xung đột, địa hình hiểm trở, phát hiện bệnh chậm trễ và sự ngờ vực trong một số cộng đồng.
Giới chức Congo thừa nhận việc chậm xác định ca bệnh đã góp phần làm virus lây lan. Giáo sư Pierre Akilimali, người đứng đầu bộ phận ứng phó Ebola của CHDC Congo, cho biết năng lực phòng thí nghiệm đã được mở rộng tại Ituri kể từ khi dịch bùng phát.
“Khi mới bắt đầu, chúng tôi không có phòng thí nghiệm nào. Hôm nay, chúng tôi có hơn 12 phòng thí nghiệm tại tỉnh Ituri”, ông nói với Al Jazeera.
Ông cho biết việc phụ thuộc vào các cơ sở phòng thí nghiệm bên ngoài tỉnh đã làm chậm quá trình xác nhận ca bệnh trong giai đoạn đầu của dịch.
Xung đột và sự ngờ vực
Tại Ituri, các đội ứng phó Ebola đang hoạt động tại một tỉnh đã trải qua nhiều thập kỷ xung đột vũ trang. Các nhóm vũ trang đã chiến đấu để giành ảnh hưởng và kiểm soát các khu vực giàu khoáng sản, gây khó khăn cho việc di chuyển và hạn chế khả năng tiếp cận một số cộng đồng.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) cho biết đang hỗ trợ ứng phó thông qua giám sát, xét nghiệm, phòng ngừa lây nhiễm, chăm sóc bệnh nhân và sự tham gia của cộng đồng.
“Về phía Ituri, tình hình không mấy thuận lợi. Chúng tôi đang ở trong vùng chiến sự, và tỉnh đang trong tình trạng bao vây”, bác sĩ Justus Nsio, quản lý hiện trường của Africa CDC phụ trách ứng phó Ebola tại CHDC Congo, nói với Al Jazeera.
“Chúng tôi đang cố gắng tận dụng những gì có được để thể hiện sự đoàn kết với cộng đồng.”
Tiến sĩ Thierno Balde, quản lý sự cố của WHO về bệnh do virus Bundibugyo tại CHDC Congo, cho biết việc di chuyển giữa các khu vực bị ảnh hưởng đã giúp virus lây lan.
“Sự lan rộng về mặt địa lý của dịch chủ yếu liên quan đến việc di chuyển không kiểm soát của người dân, đặc biệt là những người bệnh, giữa các địa phương đã bị ảnh hưởng và các khu vực lân cận”, ông nói với Al Jazeera.
Đối với các nhân viên y tế tại Ituri, việc ngăn chặn Ebola không chỉ là thách thức y tế mà còn là cuộc chạy đua với xung đột và khả năng tiếp cận.
“Khi có sự cố, đặc biệt là tiếng súng, không ai có thể giữ vững vị trí của mình”, bác sĩ Charles Kashindi, người đứng đầu Bệnh viện Nyakunde, cách Bunia khoảng 40km về phía tây nam, nói.
