Dự án trung tâm cách ly Ebola của Mỹ ở Kenya gây tranh cãi vì vấn đề đất đai và chủ quyền

Nairobi, Kenya – Cái chết của một nam sinh 17 tuổi trong cuộc biểu tình phản đối trung tâm cách ly Ebola do Mỹ lên kế hoạch xây dựng đã biến một dự án y tế công cộng thành một trong những cuộc tranh cãi chính trị gay gắt nhất tại Kenya trong năm nay.

Ba người đã thiệt mạng, một vụ kiện tại tòa đã tạm dừng việc xây dựng, và trung tâm 50 giường dự kiến đặt tại căn cứ không quân Laikipia ở Nanyuki đã làm bùng lên cuộc tranh luận dữ dội về sự tham gia của người dân, chủ quyền và ảnh hưởng nước ngoài.

Tuy nhiên, tại Laikipia, sự tức giận còn sâu sắc hơn những sự kiện trong vài tuần qua. Trung tâm này, với mục đích cách ly công dân Mỹ có nguy cơ phơi nhiễm Ebola trong các đợt bùng phát ở Đông và Trung Phi, đã khơi lại những bất bình lâu nay tại một hạt nơi di sản của chế độ thực dân Anh vẫn còn in hằn. Đối với nhiều cư dân, tranh cãi này không chỉ đơn thuần về bệnh tật hay y tế công cộng, mà còn về đất đai, quyền lực và một lịch sử chưa bao giờ thực sự kết thúc.

Di sản thuộc địa và vấn đề đất đai

Laikipia chiếm một vị trí đặc biệt trong câu chuyện thuộc địa của Kenya. Phần lớn hạt này từng là một phần của Cao nguyên Trắng (White Highlands), nơi những vùng đất màu mỡ nhất được dành riêng cho người châu Âu định cư. Hơn sáu thập kỷ sau độc lập, con cháu của các gia đình thực dân vẫn sở hữu những trang trại và khu bảo tồn rộng lớn, trong khi tranh chấp về quyền sở hữu đất và bất công lịch sử vẫn chưa được giải quyết.

Trước thời thuộc địa, Laikipia là nơi sinh sống của các cộng đồng du mục Maasai, Samburu, những người di chuyển theo mùa trên những vùng đất chăn thả rộng lớn. Nguồn gốc của các tranh chấp hiện nay có thể được truy tìm từ những năm đầu của chế độ thực dân Anh. Khi Kenya trở thành xứ bảo hộ của Anh năm 1895, chính quyền thuộc địa đã nắm quyền kiểm soát các khu vực đất đai rộng lớn. Các đạo luật sau đó trao cho các nhà quản lý quyền lực to lớn trong việc phân bổ lãnh thổ cho những người định cư châu Âu.

Các nhà sử học cho rằng nhiều bất bình tồn tại đến ngày nay bắt nguồn từ các thỏa thuận Maasai năm 1904 và 1911, tạo điều kiện cho việc di dời cộng đồng Maasai khỏi một phần Laikipia và Thung lũng Tách giãn Lớn khi khu định cư của thực dân mở rộng. Hàng triệu mẫu Anh đã được chuyển giao cho người định cư trong khi cộng đồng châu Phi ngày càng bị loại khỏi những vùng đất họ từng chiếm hữu.

Theo giáo sư David Kyule từ Đại học Nairobi, sự hiện diện kéo dài của các gia đình thực dân tại Laikipia tiếp tục định hình nhận thức của người dân địa phương về sự can dự nước ngoài. "Có sự củng cố nhận thức rằng lãnh thổ Kenya vẫn sẵn sàng cho các mục đích chiến lược nước ngoài," ông nói. Sự hiện diện liên tục của quân đội Anh tại Laikipia cũng gây tranh cãi trong nhiều năm qua.

Vấn đề chủ quyền

Sự hiện diện ngày càng tăng của Mỹ tại Kenya đã làm dấy lên lo ngại trong những năm gần đây. Trong nhiều thập kỷ, Anh duy trì dấu ấn quân sự nước ngoài rõ rệt nhất tại Kenya. Tuy nhiên, gần đây Mỹ đã mở rộng quan hệ đối tác an ninh trong khu vực. Trong bối cảnh đó, trung tâm cách ly được đề xuất đã trở thành tâm điểm của những lo ngại rộng lớn hơn về chủ quyền và ảnh hưởng nước ngoài.

Các quan chức Mỹ cho biết cơ sở này nhằm tăng cường chuẩn bị cho các đợt bùng phát Ebola trong tương lai và cung cấp môi trường kiểm soát để theo dõi công dân Mỹ có thể đã phơi nhiễm virus. Vị thế trung tâm vận tải và hậu cần khu vực của Kenya, cùng với quan hệ đối tác an ninh và y tế với Washington, được trích dẫn là lý do chính để chọn quốc gia này. Những người ủng hộ mô tả dự án là một khoản đầu tư y tế công cộng.

Tuy nhiên, những người chỉ trích vẫn không bị thuyết phục. Phát biểu trước Quốc hội Kenya ngày 3/6, Bộ trưởng Y tế Aden Duale bảo vệ quyết định của chính phủ: "Theo Đạo luật Y tế Công cộng, chúng tôi không cần tham vấn cộng đồng. Dịch bệnh này không yêu cầu bất kỳ sự tham vấn nào." Tuyên bố này làm dấy lên làn sóng giận dữ mới, khi nhiều người cho rằng các yêu cầu hiến định về sự tham gia của công chúng không thể bị gạt sang một bên.

Luật sư Kelvin Kubai cho biết các Điều 10 và 118 của Hiến pháp quy định sự tham gia của công chúng là giá trị quốc gia. Theo ông, những lo ngại về cơ sở này không thể tách rời khỏi lịch sử Laikipia. "Nói ngắn gọn, một lần bị cắn, hai lần nhát. Thỏa thuận hiện tại giống như các thỏa thuận Maasai 1904 và 1911, vốn coi thường sự tham gia của công chúng và trao những vùng đất chăn thả rộng lớn cho lợi ích nước ngoài," ông giải thích.

Tại sao là Kenya và tại sao bây giờ?

Câu hỏi cũng được đặt ra về lý do chọn Kenya làm nơi đặt cơ sở phục vụ công dân Mỹ, không dành cho người Kenya trong trường hợp dịch bệnh trong nước. Một số nhà hoạt động và lãnh đạo địa phương đặt câu hỏi liệu mối quan tâm y tế công cộng có giải thích đầy đủ tính cấp bách của dự án hay không. Các báo cáo gần đây gợi ý rằng chiến lược ứng phó Ebola của Washington diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị rộng lớn hơn, đặc biệt tại châu Phi, nơi cả Mỹ và Trung Quốc đều tìm cách mở rộng ảnh hưởng.

Các quan chức Mỹ bác bỏ những gợi ý rằng dự án phục vụ mục đích nào khác ngoài chuẩn bị y tế công cộng. Tuy nhiên, cư dân sống gần căn cứ không quân Laikipia vẫn hoài nghi. Marlin Ndegwa, một lãnh đạo cộng đồng tại Nanyuki, cho biết nhiều cư dân nhìn nhận tranh chấp qua lăng kính của những bất bình lâu nay về quyền sở hữu đất và sự can dự nước ngoài.

Ba người đã thiệt mạng trong các cuộc biểu tình riêng rẽ. Nạn nhân mới nhất là một nam sinh 17 tuổi, người đã rời nhà để lấy đồng phục học sinh từ nhà dì vào ngày xảy ra biểu tình. Cái chết của em đã trở thành biểu tượng cho cách một dự án được thiết kế để chuẩn bị cho tình trạng khẩn cấp y tế trong tương lai lại phơi bày những câu hỏi sâu sắc và chưa có lời giải về quá khứ thuộc địa của Kenya. Hơn một thế kỷ sau khi chính quyền thuộc địa biến đổi cảnh quan Laikipia, các cuộc tranh luận về đất đai, chủ quyền và ảnh hưởng nước ngoài vẫn tiếp tục định hình tương lai của hạt này.