Pháp và Đức vừa chính thức chấm dứt dự án hợp tác phát triển máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu mang tên Hệ thống Không chiến Tương lai (FCAS). Tổng thống Pháp Emmanuel Macron xác nhận quyết định này vào đầu tuần, giáng một đòn mạnh vào nỗ lực thúc đẩy hợp tác quốc phòng giữa các nước EU, vốn trở nên cấp thiết trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt dấu hỏi về cam kết bảo vệ các đồng minh NATO.
Dự án FCAS, khởi động từ năm 2017 với sự tham gia của Pháp, Đức và Tây Ban Nha, nhằm phát triển một loại máy bay chiến đấu tiên tiến tích hợp trí tuệ nhân tạo, không gian mạng và hệ thống không người lái. Tuy nhiên, bất đồng về việc tập đoàn Dassault Aviation của Pháp hay Airbus (đại diện cho Đức và Tây Ban Nha) sẽ giữ vai trò chủ đạo đã khiến dự án sụp đổ.
Giới phân tích cho rằng sự thất bại của FCAS là một bước lùi, nhưng không đồng nghĩa với sự sụp đổ của toàn bộ tiến trình hội nhập quốc phòng châu Âu. Ông Giuseppe Spatafora, chuyên gia phân tích chính sách tại Viện Nghiên cứu An ninh EU, nhận định: “Điều này cho thấy những hạn chế trong bối cảnh công nghiệp quốc phòng châu Âu, nơi lợi ích quốc gia đôi khi xung đột với mục tiêu hội nhập quốc phòng rộng hơn. Nhưng chúng ta cũng không nên đánh giá quá cao tác động của nó.”
Ông Jamie Shea, cựu quan chức NATO, cho rằng mặc dù FCAS là một chương trình đầy tham vọng có thể giúp châu Âu giảm phụ thuộc vào Mỹ về hệ thống vũ khí lớn, nhưng nhiều thành phần của dự án vẫn có thể được tiếp tục. Airbus và các công ty Đức đang tìm cách duy trì một số lĩnh vực, đặc biệt là kiến trúc phần mềm và công nghệ drone. Ngoài ra, hàng loạt dự án quốc phòng chung khác đang được triển khai ở châu Âu.
Châu Âu hiện vẫn có những thế mạnh riêng như đóng tàu, tàu ngầm, tên lửa tầm ngắn và phòng không với các hệ thống như IRIS-T của Đức hay SAMP/T của Pháp-Italy. Các chương trình máy bay chiến đấu Eurofighter Typhoon, Tornado và Gripen cũng chứng minh năng lực của châu lục này.
Tuy nhiên, vấn đề chính của châu Âu là đầu tư chưa đủ và khó khăn trong việc mở rộng quy mô sản xuất hàng loạt. Bài học từ chiến tranh Ukraine cho thấy châu Âu cần các năng lực sản xuất hàng loạt giá rẻ, chứ không chỉ các hệ thống đắt tiền như FCAS. Sự phụ thuộc vào Mỹ cũng bị đặt dấu hỏi khi chính quyền Trump tỏ ra thiếu tin cậy và kho dự trữ của Mỹ bị cạn kiệt sau cuộc chiến Iran.
Các chuyên gia cho rằng thất bại của FCAS có thể thúc đẩy sự quan tâm đến các chương trình hợp tác khác như Chương trình Không chiến Toàn cầu (GCAP) giữa Anh-Italy-Nhật Bản, hoặc các cơ chế tài chính quốc phòng EU. Hợp tác với Ukraine về công nghệ drone và AI cũng là hướng đi tiềm năng.
Bài học sâu sắc từ FCAS, theo ông Shea, là hội nhập quốc phòng “phải được thúc đẩy bởi yêu cầu quân sự thay vì tham vọng chính trị”. Hợp tác từ dưới lên, dựa trên nhu cầu chia sẻ, như thỏa thuận đóng tàu khu trục mới giữa Anh và Na Uy, được xem là mô hình đáng theo đuổi hơn so với hợp tác chính trị từ trên xuống.
