Động thái của ông Trump với Triều Tiên làm lộ diện trật tự Đông Á đang xáo trộn

Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi tháng 8 đã ra lệnh cho Lầu Năm Góc rút ngắn cuộc tập trận chung thường niên Ulchi Freedom Shield (UFS) với Hàn Quốc dự kiến diễn ra giữa tháng 8 từ 11 ngày xuống còn 5 ngày. Động thái này được xem là biểu hiện rõ rệt cho cách tiếp cận thực dụng của ông đối với khu vực Đông Á, gây bất ngờ cho Seoul và vấp phải phản ứng tính toán từ Bình Nhưỡng.

Ông Trump lý giải việc rút ngắn tập trận như một cử chỉ thiện chí với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un, người mà ông mô tả là có mối quan hệ “rất tốt”. Tổng thống Mỹ cho rằng các cuộc tập trận gửi đi tín hiệu “hoàn toàn không phù hợp và thù địch” tới Bình Nhưỡng, đồng thời liên hệ quyết định này với việc Hàn Quốc không tham gia chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran. Ông nói: “Chúng ta không thể bảo vệ tất cả các nước, nhất là khi họ không giúp chúng ta”.

Phản ứng của Bình Nhưỡng được cho là có sự toan tính khéo léo. Bà Kim Yo-jong, em gái ông Kim Jong-un, nói rằng bà “không biết” về bất kỳ trao đổi nào giữa hai nhà lãnh đạo, trái ngược với tuyên bố của ông Trump về một cuộc tiếp xúc “rất tích cực”. Tuy nhiên, bà tái khẳng định “ký ức và tình cảm tốt đẹp” của ông Kim dành cho tổng thống Mỹ, cho thấy Bình Nhưỡng vẫn mở cửa cho đối thoại, nhưng với điều kiện Washington phải chấp nhận Triều Tiên là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân và từ bỏ chính sách “thù địch”. Điều này mâu thuẫn căn bản với yêu cầu phi hạt nhân hóa hoàn toàn của Mỹ, đặt ra khả năng một cuộc gặp vào tháng 11 có thể chỉ mang tính “kịch chính trị” nếu không bên nào nhượng bộ.

Phản ứng của Trung Quốc trước viễn cảnh Mỹ-Triều Tiên nối lại đối thoại được đánh giá là thận trọng nhưng không kém phần rõ ràng. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm từ chối bình luận về khả năng gặp gỡ giữa ông Trump và ông Kim. Trong chuyến thăm Seoul, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã kêu gọi Hàn Quốc theo đuổi “quyền tự chủ chiến lược thực sự” và tránh “đối đầu phe phái hay đứng về phía này phía kia”, đồng thời thúc đẩy đàm phán giai đoạn hai của Hiệp định Thương mại tự do Trung-Hàn và mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực AI, chuyển đổi xanh và kinh tế số. Đáng chú ý, ông Vương không nhắc tới phi hạt nhân hóa, cũng không ủng hộ sáng kiến hòa bình đa phương của Seoul, mà chỉ nói về “chung sống hòa bình” trên bán đảo. Giới phân tích cho rằng cách diễn đạt này cho thấy Bắc Kinh có xu hướng chấp nhận thực tế hai nhà nước Triều Tiên riêng biệt, thay vì coi phi hạt nhân hóa là nguyên tắc trung tâm trong ngoại giao bán đảo. Mỹ dường như cũng đi theo hướng tương tự: trong tuyên bố ngày 25/8 về cuộc điện đàm giữa Cho Hyun (Hàn Quốc) và Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, Bộ Ngoại giao Mỹ đã lược bỏ đề cập đến phi hạt nhân hóa, một thuật ngữ xuất hiện thường xuyên trong các tuyên bố ba bên trước đó.

Ông Vương Nghị cũng cảnh báo về “âm mưu của các thế lực cánh hữu Nhật Bản nhằm đảo ngược lịch sử”, nhấn mạnh “không bao giờ để chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản trỗi dậy”. Cảnh báo này hướng thẳng vào tốc độ và quy mô chuyển đổi quân sự của Nhật Bản dưới thời Thủ tướng Sanae Takaichi. Ngày 31/7, Tokyo đã thành lập Cục Tình báo Quốc gia, tăng cường kiểm soát của thủ tướng đối với hoạt động điều phối tình báo giữa các bộ ngành. Ngân sách quốc phòng lõi của Nhật Bản đã đạt mức kỷ lục 9.040 tỷ yen (56,7 tỷ USD), và tổng chi tiêu liên quan quốc phòng đã đạt mốc 2% GDP sớm hơn kế hoạch. Chi tiêu quân sự cũng được gắn với chính sách tài khóa thông qua các loại thuế mới. Sự thay đổi này khiến Bình Nhưỡng tức giận: bà Kim Yo-jong cảnh báo Nhật Bản rằng bất kỳ “lựa chọn sai lầm” nào cũng sẽ dẫn đến “đòn tấn công hủy diệt không thể sống sót”.

Với Bắc Kinh, mối lo ngại sâu xa là tính tự chủ trong quá trình tăng cường quân sự của Tokyo. Nhật Bản đang tận dụng sự bất định xung quanh cam kết của Washington để thể chế hóa việc bình thường hóa quân sự. Việc nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí và mối quan hệ chặt chẽ với các nhà thầu quốc phòng như Mitsubishi Heavy Industries, Kawasaki Heavy Industries và IHI — với tổng đơn hàng quốc phòng đạt 6.250 tỷ yen (39,2 tỷ USD) — cho thấy Nhật Bản đang xây dựng nền móng thể chế cho hành động độc lập lớn hơn. Với Trung Quốc, đây là kịch bản ác mộng: một Nhật Bản tái vũ trang nhanh chóng, không chỉ là đại diện của Mỹ mà còn là một cường quốc độc lập khẳng định phạm vi ảnh hưởng khi uy tín của Mỹ suy giảm.

Hàn Quốc cũng đang điều chỉnh chiến lược. Ngày 18/8, sau khi ông Trump ra lệnh cắt giảm cuộc tập trận UFS, Tổng thống Lee Jae-myung đã thúc đẩy giành lại quyền chỉ huy tác chiến thời bình đối với lực lượng của mình và đẩy nhanh kế hoạch phát triển tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân, với lý luận rằng năng lực phòng thủ độc lập mạnh hơn cần bổ sung cho liên minh với Mỹ.

Trung tâm của trật tự mới nổi này là một tam giác địa chính trị: Mỹ coi liên minh như hàng hóa trao đổi, Nhật Bản chạy đua hướng tới “giải phóng quân sự” vĩnh viễn giữa lúc nghi ngờ về cam kết của Mỹ gia tăng, và Trung Quốc ổn định biên giới trong khi đẩy lùi làn sóng cánh hữu ở Tokyo. Hàn Quốc bị kẹt ở giữa, ngày càng phải điều hướng giữa sự khó lường của Washington, sức hút kinh tế của Bắc Kinh và chủ nghĩa quân phiệt gia tăng của Tokyo.

Sự bất định là rất lớn. Nếu nỗ lực hòa giải của ông Trump với Bình Nhưỡng chỉ mang tính hình thức, chương trình hạt nhân của Triều Tiên sẽ tiếp tục phát triển khi Bắc Kinh và Moscow che chở cho nước này. Nếu áp lực của Washington nhằm vào Seoul thành công, Hàn Quốc có thể bị kéo sâu hơn vào các cuộc chiến của Mỹ, từ eo biển Hormuz đến kịch bản Đài Loan. Nếu quá trình tái vũ trang của Nhật Bản diễn ra không bị kiềm chế, kiến trúc an ninh khu vực hậu chiến có thể bị thay đổi vĩnh viễn.

Hội nghị APEC tại Thâm Quyến vào tháng 11 tới có thể là bài kiểm tra ngoại giao thực sự đầu tiên của trật tự mới. Viễn cảnh ông Trump, ông Tập Cận Bình, lãnh đạo Nhật Bản và Hàn Quốc, thậm chí cả ông Kim Jong-un, cùng xuất hiện tại một thành phố Trung Quốc sẽ trao cho Bắc Kinh cơ hội nổi bật để định hình phản ứng ngoại giao trước sự hỗn loạn này. Liệu Trung Quốc có làm trung gian cho một thỏa hiệp ổn định, hay hội nghị lại trở thành sân khấu cho chủ nghĩa dân tộc cạnh tranh, có thể quyết định quỹ đạo của Đông Á trong thập kỷ tới.

Những chắc chắn cũ đang bị xói mòn. Hệ thống liên minh do Mỹ dẫn dắt neo giữ khu vực suốt ba phần tư thế kỷ đang suy yếu từ bên trong. Nhật Bản khai thác sự mơ hồ để thoát khỏi những ràng buộc hậu chiến. Trung Quốc, ưa chuộng một biên giới ổn định và có vẻ ngày càng sẵn sàng chấp nhận thực tế hai nhà nước trên bán đảo, đang phải quản lý mức độ bất định trong khu vực chưa từng thấy kể từ Chiến tranh Lạnh.

Không một hội nghị thượng đỉnh nào có thể ngăn chặn được các động lực đang thúc đẩy sự chuyển đổi này. Đông Á đang bước vào một trật tự mới, nơi khả năng định hình các điều kiện của Washington đang suy giảm, các đồng minh đang thử nghiệm giới hạn của sự phụ thuộc, và các đối thủ đang tìm cách định hình những gì tiếp theo.