Dịch Ebola tái bùng phát tại CHDC Congo trong bối cảnh khủng hoảng nhân đạo trầm trọng

CHDC Congo đang đối mặt với đợt bùng phát dịch bệnh do virus Ebola mới, chỉ năm tháng sau khi tuyên bố chấm dứt đợt dịch trước đó. Chủng virus Bundibugyo, lần đầu tiên được xác định tại nước láng giềng Uganda, có độc lực cao và đang lây lan nhanh chóng tại tỉnh Ituri, Đông Bắc nước này. Các ổ dịch được ghi nhận tại các khu vực y tế Rwampara, Mongwalu và Bunia. Hai ca nhiễm cũng đã được xác nhận tại Uganda.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát này là “tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” sau khi ghi nhận hơn 300 ca nghi nhiễm và 88 ca tử vong. Một quan chức giấu tên tại khu vực y tế Rwampara, tâm dịch, cho biết trung bình 5 người tử vong mỗi ngày trong ba ngày qua. “Một số ca tử vong xảy ra tại cộng đồng, một số tại cơ sở y tế. Ưu tiên hàng đầu là thiết lập một trung tâm điều trị Ebola khẩn cấp”, vị quan chức này cho biết.

Tại Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, người dân sống trong lo sợ và bất an. “Chúng tôi bị sốc khi Ebola quay trở lại giữa cuộc khủng hoảng nhân đạo và an ninh hiện hữu. Nếu không được kiểm soát, cuộc sống hàng ngày của chúng tôi sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng”, anh Constant Ulimwengu, 40 tuổi, cha của 5 đứa con, chia sẻ. Một cư dân khác, Sherif Musa, 29 tuổi, cho biết đã tham dự nhiều đám tang trong tháng 4 của những người tử vong với triệu chứng giống bệnh tả. “Có lẽ những ca tử vong bất thường này có liên quan đến Ebola”, anh nghi ngờ.

Bộ Y tế Congo xác định ca nhiễm nghi ngờ đầu tiên là một nữ y tá tử vong tại Trung tâm Y tế Phúc âm Bunia ngày 27/4. Người y tá này có triệu chứng gợi ý bệnh do virus Ebola. Sau khi y tá qua đời, đám tang vẫn diễn ra bình thường, người dân tiếp xúc với thi thể và thi thể không được chôn cất theo cách ngăn ngừa lây lan. Các chuyên gia cảnh báo, tập tục mai táng không an toàn có thể đẩy nhanh tốc độ lây truyền trong cộng đồng.

Ông Elie Badjo, chuyên gia phân tích về bao phủ y tế toàn dân tại CHDC Congo, lo ngại sự ngờ vực trong cộng đồng có thể cản trở nỗ lực kiểm soát dịch. “Qua cảnh báo sớm, chúng tôi thấy mọi người bình luận rằng các cường quốc muốn lợi dụng tình hình để nghiên cứu, hoặc có nguy cơ tiêu diệt dân số trong bối cảnh chiến tranh ở miền Đông”, ông nói. Chính quyền địa phương đang nỗ lực nâng cao nhận thức và áp dụng các biện pháp phòng ngừa, bao gồm rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc với người có triệu chứng, không ăn thịt thú rừng và tránh xa động vật chết.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) nhấn mạnh sự cần thiết của hành động phối hợp khu vực nhanh chóng. “Trong bối cảnh bùng phát dịch, đặc biệt là sốt xuất huyết, chúng ta cần cách ly tất cả ca nghi nhiễm, xác định người có tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với người bệnh, và tăng cường giám sát xuyên biên giới”, Tiến sĩ Jean Kaseya, người đứng đầu Africa CDC, cho biết.

Giáo sư kiêm nhà virus học người Congo Jean-Jacques Tamfum Muyembe, người đồng phát hiện ra virus Ebola cách đây 50 năm, cảnh báo: “Đợt bùng phát này xảy ra tại một trong những khu vực đông dân nhất CHDC Congo, nơi người dân di chuyển nhiều. Ví dụ, Mongwalu là vùng khai thác mỏ thu hút lượng lớn người dân. Các nhóm vũ trang cũng kiểm soát một phần lãnh thổ. Nguy cơ lây lan của đợt bùng phát này sẽ lớn hơn những gì tôi chứng kiến năm 1976 tại Kikwit”.

Việc kiểm soát dịch tại Ituri được đánh giá đặc biệt khó khăn do mật độ dân số cao, xung đột vũ trang, các khu vực khai thác mỏ, trung tâm thương mại và sự di chuyển dân cư liên tục. Các chuyên gia cảnh báo đợt bùng phát mới có thể gây áp lực lên hệ thống y tế vốn đã mong manh. Từ năm 2018 đến 2020, CHDC Congo từng trải qua đợt bùng phát Ebola thứ 10 tại các tỉnh North Kivu và Ituri, cướp đi sinh mạng của gần 2.300 người. Bài học từ đợt dịch đó cho thấy sự nguy hiểm của phản ứng chậm trễ, cơ sở hạ tầng y tế không đầy đủ và sự ngờ vực trong cộng đồng.

Mai táng không an toàn, báo cáo chậm trễ và khả năng tiếp cận y tế hạn chế là những yếu tố làm tăng nguy cơ lây lan. Các ưu tiên bao gồm phối hợp tiếp cận cộng đồng, tăng cường năng lực xét nghiệm và điều trị, bảo vệ nhân viên y tế. Chị Sarah Ihora, 38 tuổi, mẹ của ba đứa con, đã chạy khỏi North Kivu đến Bunia. Chị nhớ lại các hạn chế trong đại dịch COVID-19 và kêu gọi người dân hợp tác ứng phó với Ebola. “Hôm nay, Ebola đang lây lan. Mọi người nên tiếp thu các hướng dẫn của chính quyền để hạn chế lây lan”, chị nói.