Đền Yasukuni ở Tokyo: Biểu tượng gây tranh cãi gắn với quá khứ chiến tranh của Nhật Bản

Đền Yasukuni ở Tokyo là một trong những địa điểm được tôn kính nhất tại Nhật Bản, thu hút hàng triệu lượt khách viếng mỗi năm. Đền được xây dựng để tưởng niệm khoảng 2,5 triệu người, chủ yếu là binh lính và thường dân Nhật Bản thiệt mạng trong Thế chiến thứ hai. Tuy nhiên, ngôi đền cũng thờ 14 tội phạm chiến tranh bị kết án, khiến nơi đây trở thành biểu tượng gây nhiều tranh cãi về tội ác thời kỳ thuộc địa của Nhật Bản tại châu Á.

Gần đây, chuyến viếng thăm đền của Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi đã vấp phải sự chỉ trích từ Trung Quốc và Hàn Quốc, hai nước coi đây là biểu hiện của việc Tokyo chưa chuộc lỗi cho những hành vi tàn bạo mà quân đội nước này gây ra. Trong khi đó, Thủ tướng Sanae Takaichi, người thường xuyên đến viếng trước khi nhậm chức vào tháng 10, lần này không trực tiếp tới đền mà gửi lễ vật và cúi chào từ xa, theo truyền thống của các đời thủ tướng trước.

Lịch sử đền Yasukuni

Đền Yasukuni, hay Yasukuni Jinja, được thành lập vào năm 1869 dưới thời Thiên hoàng Minh Trị để thờ cúng linh hồn những người lính tử trận trong các cuộc chiến tranh của đất nước. Theo trang web của đền, “Yasukuni” có nghĩa là gìn giữ hòa bình trong tiếng Nhật. Khi Thiên hoàng Minh Trị đến thăm lần đầu vào tháng 1/1874, ông đã sáng tác một bài thơ: “Ta cam đoan với những người đã chiến đấu và hy sinh vì đất nước rằng tên tuổi của các ngươi sẽ sống mãi tại ngôi đền này ở Musashino”.

Khoảng 2,5 triệu người, bao gồm cả tội phạm chiến tranh Nhật Bản từng tham chiến với nhà Thanh Trung Quốc, các nước châu Á khác và Liên Xô trong Thế chiến thứ hai, được thờ tại đây.

Ai viếng thăm đền?

Trong các lễ kỷ niệm chiến tranh hằng năm, các chính trị gia Nhật Bản cùng người dân thường đến đền để tỏ lòng thành kính với những người đã khuất. Hàng triệu người viếng thăm mỗi năm. Một phái viên hoàng gia cũng đến viếng trong các lễ hội xuân và thu của đền.

Trong quá khứ, nhiều thủ tướng Nhật Bản từng viếng thăm. Yasuhiro Nakasone là người đầu tiên, vào năm 1985. Junichiro Koizumi, Thủ tướng từ 2001 đến 2006, cũng thường xuyên đến viếng. Tuy nhiên, Shinzo Abe là thủ tướng đương nhiệm cuối cùng viếng thăm vào tháng 12/2013, khiến chính quyền Tổng thống Mỹ khi đó là Barack Obama bày tỏ thất vọng.

Vì sao đền gây tranh cãi?

Theo Japan Times, Thủ tướng Takaichi không đến đền vào thứ Bảy nhưng đã dừng xe tại bãi đỗ cách đó khoảng 200 mét, cúi chào hai lần, vỗ tay hai lần và cúi chào lần nữa về phía đền. Giới phê bình cho rằng động thái này diễn ra trong bối cảnh Hàn Quốc và Trung Quốc lên án việc các chính trị gia Nhật Bản viếng đền.

“Mục tiêu của tôi là tạo môi trường để nhận được sự thấu hiểu từ các đồng minh và nước láng giềng”, Takaichi từng phát biểu hồi tháng 2 khi được hỏi về việc thủ tướng Nhật viếng đền, theo Japan Times. Tuy nhiên, theo hãng tin AP, bà không đề cập đến tội ác chiến tranh của Nhật Bản hay bày tỏ sự hối lỗi.

Tranh cãi bắt đầu từ năm 1978, khi 14 nhà lãnh đạo dân sự và quân sự Nhật Bản, bị tòa án quốc tế sau chiến tranh kết tội và được gọi là “Tội phạm chiến tranh hạng A”, được đưa vào thờ tại đền. Cùng với ít nhất 1.000 người khác, họ bị kết tội bởi các tòa án Đồng minh sau khi Nhật Bản thất trận năm 1945.

Quân đội Nhật Bản từng gây ra nhiều tội ác, bao gồm thảm sát hàng loạt và cưỡng bức phụ nữ làm nô lệ tình dục sau khi xâm chiếm và chiếm đóng nhiều vùng rộng lớn ở châu Á trước và trong chiến tranh. Hàng triệu người đã chết trong thời kỳ quân phiệt của Nhật Bản.

Nhật Bản đã theo đuổi chủ nghĩa hòa bình từ sau khi đầu hàng, nhưng ký ức về tội ác thuộc địa vẫn còn sâu đậm, đặc biệt ở các nước láng giềng như Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên và Đài Loan. Họ coi việc các quan chức Nhật Bản viếng đền là thiếu sự hối lỗi đối với hành động thời chiến.

Vào thứ Bảy, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tại Bắc Kinh tuyên bố nước này “lên án mạnh mẽ” việc Thủ tướng Takaichi gửi lễ vật và Bộ trưởng Quốc phòng đến viếng đền. “Chúng tôi đã đưa ra phản đối mạnh mẽ với phía Nhật Bản”, bộ này cho biết.

Bộ Ngoại giao Hàn Quốc bày tỏ “hối tiếc sâu sắc” về những hành động “lỗi thời” của các nhà lãnh đạo Nhật Bản khi gửi lễ vật hoặc viếng đền Yasukuni. Seoul kêu gọi các nhà lãnh đạo Nhật Bản đối diện với lịch sử và thể hiện qua hành động “sự phản tỉnh khiêm tốn và hối lỗi chân thành” về quá khứ.

Tuy nhiên, một số quan chức Nhật Bản bảo vệ việc viếng thăm đền với lý do đó là hành động cá nhân để tôn vinh những người đã hy sinh. Trong lễ kỷ niệm 81 năm ngày Nhật Bản đầu hàng vào thứ Bảy, Bộ trưởng Quốc phòng Koizumi đã viếng đền và nói với phóng viên: “Cùng với lời thề từ bỏ chiến tranh, tôi tái khẳng định quyết tâm tiếp tục thực hiện trách nhiệm duy trì con đường hậu chiến của Nhật Bản như một quốc gia hòa bình”.

Lịch sử tội ác của Nhật Bản tại Trung Quốc và Hàn Quốc

Năm 1931, quân đội Nhật Bản xâm chiếm vùng đông bắc Mãn Châu, bao gồm một phần lãnh thổ Trung Quốc và Liên Xô. Trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai từ 1937 đến 1945, ước tính có khoảng 15-20 triệu người Trung Quốc thiệt mạng, trong khi giới chức Nhật Bản cho biết khoảng 48.000 binh sĩ nước này tử trận.

Năm 1910, đế quốc Nhật Bản xâm chiếm toàn bộ bán đảo Triều Tiên, sử dụng nhiều người Triều Tiên làm lao động cưỡng bức và đưa nhiều phụ nữ đến các nhà thổ quân đội trên khắp châu Á và Nhật Bản, được gọi là “phụ nữ mua vui”. Sự chiếm đóng kết thúc vào năm 1945, nhưng quan hệ giữa Tokyo với cả Bắc và Hàn Quốc vẫn căng thẳng vì những bất bình lịch sử.