Đàm phán Mỹ-Iran bế tắc: Eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa

Iran tiếp tục bác bỏ tuyên bố của Mỹ rằng Washington đang kiểm soát eo biển Hormuz, trong bối cảnh các cuộc đàm phán nhằm đạt được thỏa thuận hòa bình giữa hai bên vẫn chưa có tiến triển.

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm thứ Tư (13/8) lặp lại tuyên bố rằng Mỹ đang “kiểm soát hoàn toàn” tuyến đường thủy quan trọng này. Tuy nhiên, Iran đã phản bác gay gắt và khẳng định sẽ không mở lại eo biển cho đến khi các điều kiện liên quan đến hành động gây hấn của Mỹ, bồi thường và trừng phạt được đáp ứng.

“Các tuyên bố và bài đăng lặp đi lặp lại của các quan chức Mỹ rằng eo biển Hormuz không còn bị phong tỏa không thay đổi thực tế”, Cơ quan Quản lý eo biển Vịnh Ba Tư của Iran (PGSA) đăng trên mạng xã hội X hôm thứ Tư. “Eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa và sẽ không được mở lại cho đến khi các điều kiện của Iran được chấp nhận”.

Diễn biến mới nhất về căng thẳng Mỹ-Iran

Lực lượng Iran hiện đang ngăn chặn các tàu không có sự chấp thuận rõ ràng của Tehran đi qua eo biển hẹp này, vốn nằm trong lãnh hải của Iran và Oman. Bất chấp tuyên bố của ông Trump, lưu lượng tàu thuyền qua tuyến đường thủy quan trọng này đã giảm xuống mức thấp nhất trong một tuần do hoạt động phong tỏa của Iran.

Trong khi đó, Mỹ đang thực hiện phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran cả trong và quanh eo biển. Hôm thứ Ba (12/8), lực lượng Mỹ đã nhắm mục tiêu vào một tàu mang cờ Panama mà họ cho là đang hướng tới một cảng của Iran ở Vịnh Oman và bị cáo buộc không phản hồi các cảnh báo.

Hôm thứ Năm (14/8), Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi cho rằng Mỹ “đã tính toán sai từ lâu do thất bại về tình báo”, bao gồm cả khi phát động cuộc chiến chống Iran cùng Israel với các cuộc không kích vào Tehran hôm 28/2. Trên mạng xã hội X, ông Araghchi nói rằng các hành động của Washington ở eo biển Hormuz là “một tính toán sai lầm thậm chí còn lớn hơn”.

Chỉ huy lực lượng bán quân sự Basij, một tổ chức trực thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), Hojjatoleslam Hossein Taeb, nhấn mạnh eo biển này “nằm dưới sự kiểm soát và quản lý của Iran”.

Đàm phán Iran-Oman

Iran cho biết họ không đàm phán trực tiếp với Mỹ về eo biển này. Thay vào đó, Tehran đang tiến hành đàm phán với Oman, quốc gia mà Iran đề xuất cùng quản lý eo biển trong tương lai.

Sau khi Iran và Mỹ ký biên bản ghi nhớ (MoU) ngày 17/6, theo đó Iran cam kết mở eo biển trong 60 ngày, hai bên đã sớm nảy sinh bất đồng về quyền kiểm soát tuyến đường thủy và lộ trình tàu thuyền. Iran đã bắn vào một số tàu mà họ cho là không đi theo tuyến đường được phép, dẫn đến tái bùng phát xung đột với Mỹ. Iran cũng bất đồng với Mỹ về việc có thể thu phí đối với tàu đi qua eo biển hay không.

Hôm thứ Ba (12/8), Qatar cho biết các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz đã đạt đến “giai đoạn tiên tiến”. “Với tư cách là bên trung gian, chúng tôi muốn eo biển Hormuz được mở lại càng sớm càng tốt”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar Majed al-Ansari nói trong một cuộc họp báo.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho biết các cuộc đàm phán với Oman tập trung vào việc “thiết lập các làn đường vận chuyển an toàn” nhằm “duy trì các quyền chủ quyền đồng thời giải quyết các cân nhắc an ninh quốc gia của cả Iran và Oman”. Tuần trước, Iran cho biết đã đồng ý với Oman về tọa độ của các làn đường vận chuyển này.

Tiến trình đàm phán hòa bình rộng lớn hơn

Iran tuyên bố không đàm phán trực tiếp với Mỹ vì Washington đã vi phạm MoU ngày 17/6 khi nối lại các cuộc không kích vào Iran vào tháng 7.

Pakistan đang nỗ lực làm trung gian cho các cuộc đàm phán hòa bình. Islamabad cho biết hôm thứ Ba rằng họ đang làm việc để đưa Mỹ và Iran “trở lại bàn đàm phán”, khi Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi có các cuộc hội đàm với các quan chức cấp cao Iran tại Tehran.

Hồi tháng 4, Mỹ và Iran đã tổ chức các cuộc đàm phán trực tiếp tại Islamabad với sự tham dự của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Ngày 17/6, hai bên ký MoU từ xa, được kỳ vọng khởi động tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày. Tuy nhiên, các bất đồng đã ngăn cản tiến trình này, và các cuộc đàm phán đã bế tắc kể từ đó.

Alan Eyre, thành viên ngoại giao danh dự của Viện Trung Đông tại Washington, cho rằng các cuộc đàm phán quan trọng duy nhất đang diễn ra hiện nay là giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz. Iran cho rằng không đáng để đàm phán trực tiếp vì “không thể tin vào bất cứ điều gì Mỹ nói”.

Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Mỹ, nhận định câu hỏi quan trọng là liệu những lời lẽ leo thang từ cả hai phía đang “mở ra các vị trí đàm phán hay là ranh giới đỏ thực sự”. Bà nói: “Nếu cả hai bên sẵn sàng thỏa hiệp, vẫn có con đường chấm dứt xung đột và mở lại eo biển. Nếu không, Hormuz có thể vẫn bị hạn chế và cuộc đối đầu có nguy cơ trở thành một cuộc xung đột kéo dài khác ở Trung Đông”.

Yêu sách mới nhất của Iran và Mỹ

Cuối tuần trước, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đã đưa ra các điều kiện mới mà Mỹ phải đáp ứng trước khi eo biển Hormuz có thể được mở lại hoàn toàn. Sáu điều kiện bao gồm: chấm dứt các mối đe dọa và xúc phạm của Mỹ đối với Iran; chấm dứt vĩnh viễn các cuộc tấn công chống lại Iran và các đồng minh ở Lebanon, Palestine, Yemen và Iraq; dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ và rút lực lượng hải quân và không quân khỏi khu vực; bồi thường thiệt hại từ hai “cuộc chiến tranh áp đặt”; dỡ bỏ trừng phạt; và trả tự do vô điều kiện tài sản bị đóng băng của Iran.

Ông Trump nói với các phóng viên tại Nhà Trắng hôm thứ Hai (11/8) rằng chính quyền của ông sẽ yêu cầu bồi thường cho “50 năm” thiệt hại do Iran gây ra, bao gồm các trường hợp tử vong của lực lượng Mỹ trong khu vực và dân thường biểu tình ở Iran. Ông tuyên bố 52.000 người đã thiệt mạng ở Iran trong bốn tháng qua. Tehran cho biết khoảng 3.117 người đã chết trong các cuộc biểu tình chống chính phủ hồi tháng 1, trước khi Mỹ-Israel phát động chiến tranh. Hồi tháng 2, Cơ quan Tin tức Nhà hoạt động Nhân quyền có trụ sở tại Mỹ (HRANA) đưa tin khoảng 7.000 người thiệt mạng, gồm 6.500 người biểu tình.

Các nhà phân tích cho rằng Mỹ có thể phải nhượng bộ một số yêu cầu của Iran do áp lực trong nước ngày càng tăng nhằm tránh một cuộc leo thang mới. Truyền thông Mỹ đưa tin lo ngại về kho đạn dược phòng thủ cạn kiệt đã góp phần khiến ông Trump không thực hiện các cuộc không kích quy mô lớn mà ông từng đe dọa nhằm vào Iran.