Cưỡng bức tuyển quân tại Ukraine leo thang thành bạo lực

Anton, 52 tuổi, đang đi bộ về nhà cùng bạn tại Kiev thì bất ngờ bị bắt giữ và đưa vào ghế sau xe cảnh sát, mỗi bên là một sĩ quan. Người đàn ông này, xin giấu tên để bảo vệ danh tính, từng ủng hộ cuộc chiến của Ukraine chống Nga nhưng không muốn ra tiền tuyến vì tình trạng sức khỏe yếu.

Ông nhiễm HIV, mắc viêm khớp và thị lực kém – những điều kiện mà ông tin rằng khiến ông không đủ điều kiện y tế để phục vụ. Tuy nhiên, kể từ khi luật động viên có hiệu lực vào tháng 5/2024, các sĩ quan tuyển quân Ukraine đã liên tục phục kích nam giới trên đường phố.

Vào cuối tháng 1, khi bị bắt giữ, Anton đã hạn chế ra khỏi chung cư vì lo sợ cả chiến dịch tuyển quân gây tranh cãi lẫn các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Nga vào khu phố. Trong một lần hiếm hoi ra ngoài, cảnh sát nhảy ra từ một chiếc xe đỗ trong gara dân cư và đuổi theo ông.

Ông bị đưa tới một khu quân sự của phòng khám nhà nước ở Kiev, nơi điện thoại bị tịch thu. “Họ bảo tôi tắt tiếng điện thoại và đưa nó lên. Tôi bắt đầu phản đối thì lính canh nói: ‘Đừng ép tôi dùng vũ lực. Đưa nó cho tôi ngay’”, Anton kể lại.

Sau khi trải qua các xét nghiệm y tế, ông được chuyển tới trung tâm tuyển quân ở ngoại ô thành phố, nơi ông phải ở hai ngày trong một căn phòng có song sắt, một xô mì ống nguội và không có cách nào liên lạc với thế giới bên ngoài.

‘Busification’ – xu hướng bắt lính trên phố

Những gì xảy ra với Anton được gọi là “busification” – nam giới bị chặn trên đường phố, kiểm tra giấy miễn dịch và đưa thẳng lên xe buýt tới các trung tâm động viên. Các nhà quan sát cho biết hiện tượng này ngày càng phổ biến khi cuộc khủng hoảng tuyển quân ở Ukraine trở nên trầm trọng.

Sự phản kháng trên đường phố nhằm vào các sĩ quan tuyển quân cũng chuyển thành bạo lực, đôi khi gây chết người. Trong ba ngày của tháng 2, một sĩ quan tuyển quân bị bắn chết tại trạm xăng ở tỉnh Poltava; một vụ nổ bên trong văn phòng tuyển quân ở Rivne khiến một người thiệt mạng và sáu người bị thương; một vụ nổ khác làm một người bị thương tại văn phòng tuyển quân ở Pavlohrad. Cơ quan An ninh Ukraine sau đó cho biết Nga đã tuyển dụng thủ phạm vụ đánh bom ở Rivne.

Tại trung tâm tuyển quân, Anton chứng kiến những người đàn ông trẻ vừa bị bắt từ đường phố. Một người kể rằng anh bị bắt giữ vài giờ trước khi đưa vợ tới bệnh viện sinh đứa con đầu lòng. “Có một tình cảm đoàn kết mạnh mẽ. Họ chia sẻ câu chuyện cuộc đời, đưa ra lời khuyên và kinh nghiệm đối phó với lính canh”, Anton nói.

Khi các sĩ quan tuyển quân bắt đầu phân phối nam giới tới các đơn vị quân đội, Anton phát hiện tình trạng HIV của mình đã bị che giấu trước các chỉ huy. Khi sự thật được tiết lộ, ông bị đánh giá không đủ sức khỏe để phục vụ và được trả tự do. Tuy nhiên, ông cho biết đã phải trả 5.000 USD phí luật sư để được ra ngoài theo lệnh triệu tập có điều kiện, và thêm 30.000 USD cho những người môi giới hứa hoàn tất hồ sơ rồi biến mất. Ông hiện ở nhà và sợ bước ra ngoài.

Bối cảnh khủng hoảng tuyển quân

Trong những tháng sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga, những thành công ban đầu và làn sóng yêu nước đã khiến hàng trăm nghìn người tình nguyện phục vụ. Nhưng sau chiến dịch phản công thất bại năm 2023, việc tuyển quân trở nên khó khăn và các biện pháp trở nên cứng rắn hơn.

Hai đạo luật được ký vào tháng 4/2024 đã hạ độ tuổi nhập ngũ từ 27 xuống 25, tăng gấp 5 lần mức phạt đối với người trốn nghĩa vụ, và bỏ điều khoản cho phép binh sĩ xuất ngũ sau 36 tháng phục vụ, khiến những người đang chiến đấu không có thời điểm kết thúc nhiệm vụ cố định.

Nhiều trường hợp nam giới bị bắt giữ tại nhiều địa điểm khác nhau. Vào tháng 10/2024, đoạn phim bên ngoài buổi hòa nhạc tại Cung Thể thao Kiev cho thấy các sĩ quan lôi một người đàn ông trên vỉa hè trong khi người xem hô vang “Hổ thẹn!”. Tại thành phố Uzhhorod ở phía tây, một người đàn ông bị bắt khi rời thánh lễ Chủ nhật dù mang giấy tờ chứng minh là người chăm sóc duy nhất cho mẹ khuyết tật.

Tham nhũng trong quá trình tuyển quân

Nạn tham nhũng trong quá trình tuyển quân bị cáo buộc xảy ra. Trong một số trường hợp, nam giới có được giấy miễn dịch thông qua chẩn đoán y tế trả phí. Vào tháng 10/2024, Tổng công tố Ukraine Andriy Kostin từ chức sau khi báo chí đưa tin hàng chục công tố viên ở tỉnh Khmelnytskyi phía tây giữ tình trạng khuyết tật để trốn nghĩa vụ.

Vụ bê bối này chỉ là phần nổi của tảng băng chìm: Cơ quan an ninh Ukraine công bố đã hủy 4.106 giấy chứng nhận khuyết tật giả được cấp thông qua các ủy ban khám bệnh tham nhũng trong năm đó và truy tố 64 quan chức. Vào tháng 1/2025, bác sĩ tâm thần trưởng của lực lượng vũ trang Ukraine – thành viên cấp cao của ủy ban y tế quân sự trung ương quyết định ai đủ điều kiện nhập ngũ – bị bắt vì làm giàu bất hợp pháp, tích lũy nhà cửa, đất đai và bốn chiếc xe hạng sang trị giá hơn 1 triệu USD kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Giới chức tìm thấy 152.000 USD và 34.000 euro tiền mặt tại nhà ông ta.

Những hành vi bị cáo buộc này đã được ghi nhận trên phạm vi quốc tế. Trong bản ghi nhớ công bố ngày 8/7/2025, Ủy viên nhân quyền của Hội đồng châu Âu bày tỏ lo ngại về các hoạt động động viên, bao gồm đánh đập, giam giữ hà khắc, từ chối tiếp cận luật sư và tuyển quân những người khuyết tật, dựa trên mô tả của Ủy viên nhân quyền quốc hội Ukraine Dmytro Lubinets rằng các vi phạm là “mang tính hệ thống và quy mô lớn”.

Điều này ảnh hưởng tới dư luận. Theo khảo sát tháng 7/2025 của Tập đoàn Rating Ukraine, chỉ 24% người Ukraine tin tưởng các sĩ quan tuyển quân. Các nhóm Telegram bắt đầu theo dõi nhân viên tuyển quân theo thời gian thực – phong trào phổ biến đến mức Nhóm Phân tích Mối đe dọa của Google xác định một chiến dịch tình báo Nga lợi dụng hiện tượng này vào tháng 10/2024, tạo ứng dụng giả vẽ bản đồ vị trí nhân viên tuyển quân nhưng bí mật cài phần mềm độc hại.

Các vụ tấn công nhân viên tuyển quân tăng vọt

Hơn 600 vụ tấn công nhân viên tuyển quân được ghi nhận kể từ khi chiến tranh bắt đầu, với số vụ gần như tăng gấp ba vào năm 2025. Riêng bốn tháng đầu năm 2026 đã có 117 vụ – gấp hơn 20 lần so với 5 vụ trong năm đầu tiên của chiến tranh.

Sự tức giận đã bùng phát. Ngày 8/7/2026, đám đông ở quận Sykhiv, thành phố Lviv đã chặn, làm hư hỏng và lật xe của dịch vụ tuyển quân trong lúc bắt giữ một người đàn ông bị truy nã vì trốn nghĩa vụ, buộc cảnh sát quốc gia và Cơ quan An ninh Ukraine phải tiến hành điều tra sơ bộ.

Tổng thống Volodymyr Zelenskyy lập luận rằng kẻ hưởng lợi duy nhất từ những cảnh tượng này là Nga. Tuy nhiên, các cơ quan như Bộ Quốc phòng cũng thừa nhận các phương pháp động viên cần được cải thiện. Oleksandr Syrskii, người bị cách chức tổng tư lệnh hồi tháng trước cùng với bộ trưởng quốc phòng Mykhailo Fedorov, cũng thừa nhận quân đội đang nỗ lực sửa chữa sai lầm và ngăn chặn vi phạm nhân quyền tại các văn phòng tuyển quân.