Cuộc khủng hoảng Ceuta: 72.000 người vượt biên chỉ trong 24 giờ và bài toán biên giới châu Âu

Tuần qua, ước tính khoảng 72.000 người di cư đã tìm cách vượt biên vào Ceuta, vùng lãnh thổ nhỏ của Tây Ban Nha nằm ở mũi Bắc Morocco. Trong vòng 24 giờ, phần lớn trong số họ đã quay trở về. Tuy nhiên, theo giới chức địa phương, ít nhất 88 người đã thiệt mạng khi cố gắng vượt biên.

Sự việc bắt đầu hôm thứ Năm, khi một nhóm người có quy mô tương đương dân số thành phố Guildford của Anh bắt đầu tìm cách vào Ceuta. Nhiều người bơi vòng qua hàng rào biên giới. Một số bị chết đuối, số khác bị thương do chen lấn. Hàng chục người đã thiệt mạng. Một người sống sót kể lại với The Guardian: "Có quá nhiều người dưới biển. Ai cũng cố bám vào bạn để tự cứu mình, còn bạn thì cố thoát ra và tiến về phía trước để họ không kéo bạn xuống hoặc làm bạn chết đuối".

Nguyên nhân dẫn đến làn sóng vượt biên

Một tin đồn thất thiệt trên mạng xã hội, liên quan đến phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha về việc không thể trục xuất người di cư đến bằng đường biển, được cho là đóng vai trò then chốt khuyến khích người dân vượt biên. Các bài đăng trên Instagram cho rằng biên giới Tây Ban Nha-Marocco đang mở cửa, video trên TikTok chỉ dẫn địa điểm bơi qua, còn người dùng Facebook bắt đầu theo dõi hoạt động tuần tra của lực lượng bảo vệ bờ biển.

Khi tin đồn lan truyền, hoạt động giám sát biên giới của Morocco giảm xuống mức tối thiểu, tạo điều kiện cho hàng nghìn người tràn vào Ceuta. Một số nhà phân tích cho rằng chính quyền Morocco cố tình mở biên giới để phản đối chuyến thăm Algeria gần đây của Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez. Những người khác chỉ ra mối quan hệ ngày càng nồng ấm giữa Morocco và chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Phản ứng chính trị và thông tin sai lệch

Mặc dù Tây Ban Nha xác nhận hầu hết người di cư đã quay về Morocco từ hôm thứ Sáu, nhưng những video ghi cảnh người di cư trèo lên đá và đi qua đường phố Ceuta đã lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội và bị phe cánh hữu khuếch đại. Tommy Robinson đăng trên X rằng Ceuta đã trở thành "thành phố thế giới thứ ba chỉ trong 48 giờ". Elon Musk cũng bình luận: "toàn bộ nam giới trong độ tuổi quân sự đồng nghĩa với việc đây là một cuộc xâm lược".

"Khi những hình ảnh bắt đầu lan truyền, cái gọi là cuộc khủng hoảng đã kết thúc. Nhưng thiệt hại chính trị đã xảy ra", nhà báo Daniel Trilling, người viết về người tị nạn và di cư, nhận định.

Tại cuộc họp khẩn cấp hôm thứ Bảy, các bộ trưởng nội vụ Liên minh châu Âu nhấn mạnh khu vực Schengen chưa bao giờ bị đe dọa bởi làn sóng người di cư quy mô này. Tuy nhiên, phần lớn truyền thông vẫn thể hiện sự kiện như một mối đe dọa lãnh thổ đối với châu Âu, thúc đẩy yêu cầu tăng cường an ninh biên giới.

Bài toán lặp lại

"Vấn đề cốt lõi là chính sách biên giới châu Âu đã tạo cho các nước như Morocco phương tiện gây sức ép lên các quốc gia châu Âu", Trilling nói. EU ngày càng giao phó việc kiểm soát biên giới cho các nước ngoài khối, những nước có quyền nới lỏng biên giới bất cứ lúc nào họ muốn.

Ceuta từng chứng kiến kịch bản tương tự năm 2021, khi Morocco cho phép 10.000 người vượt biên trong một cuộc tranh cãi ngoại giao với Tây Ban Nha. Thổ Nhĩ Kỳ cũng làm điều tương tự với Hy Lạp năm 2020, còn Ba Lan từ lâu cáo buộc Belarus khuyến khích người di cư vào khu vực Schengen.

EU đã có lập trường cứng rắn hơn về di cư từ năm 2015. Điều này nghịch lý là đã tạo ra một số vấn đề mà các chính trị gia nói rằng họ đang cố giải quyết. Việc tăng cường an ninh khiến người dân buộc phải đi theo các tuyến đường bất hợp pháp và nguy hiểm. Khi an ninh biên giới bị phá vỡ, dẫn đến dòng người đột ngột tràn vào và những hình ảnh báo động như tuần qua, sau đó được dùng để biện minh cho các hạn chế thậm chí còn nghiêm ngặt hơn. "Màn trình diễn kiểm soát rất thường dẫn đến đúng cảm giác mọi thứ nằm ngoài tầm kiểm soát", Trilling nói.

Khởi nguồn chính trị

Sau sự kiện Ceuta, Nigel Farage, lãnh đạo đảng Reform của Anh, nhanh chóng tái sử dụng áp phích "Breaking Point" năm 2016. Ông và người phát ngôn Zia Yusuf mô tả những người vượt biên là "nam giới trong độ tuổi quân sự". Đến chiều thứ Hai, Farage đề xuất dùng Hải quân Hoàng gia để "chặn thuyền một lần và mãi mãi" - một kế hoạch được giới phân tích cho là vi phạm luật pháp quốc tế.

Ngay cả Thủ tướng Đức Friedrich Merz cũng là một trong 22 người ký thư đề nghị Tây Ban Nha thắt chặt chính sách di cư, cho rằng chính sách tự do của nước này đe dọa an ninh châu Âu.

"Hết lần này đến lần khác, phe cánh hữu tìm cách tuyên bố rằng về cơ bản bạn có thể đóng cửa mình với thế giới và làm cho những vấn đề này biến mất", Trilling nói. "Nhưng chúng không biến mất. Ceuta là một ví dụ hoàn hảo cho điều đó".