Cuộc chiến drone Mỹ - Trung leo tới đỉnh Everest, Nepal lúng túng giữa thế trận địa chính trị

Kathmandu, Nepal – Ngày 1/5, một phái đoàn quan chức Mỹ do ông Sergio Gor, đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump phụ trách Nam và Trung Á, dẫn đầu đã đáp trực thăng xuống trại căn cứ Everest (cao 5.364 mét) để thử nghiệm drone Alta X Gen 2 do Mỹ sản xuất. Mục tiêu là kiểm tra khả năng chuyên chở bình oxy, thang, thiết bị leo núi và thực phẩm từ trại căn cứ lên Trại I (cao 6.130 mét) – một nhiệm vụ mà drone FlyCart 30 của Trung Quốc đã thực hiện từ năm 2024.

Tuy nhiên, kế hoạch của Mỹ gặp trục trặc ngay khi phái đoàn đặt chân tới trại căn cứ. Bộ Nội vụ Nepal đã từ chối cấp giấy phép bay drone cho phái đoàn Mỹ. Một tài liệu nội bộ của bộ này do Al Jazeera thu thập cho biết lý do từ chối là “thủ tục bay drone” và “nhạy cảm an ninh”. Kết quả, drone Alta X Gen 2 không bao giờ được cất cánh gần đỉnh Everest, và phái đoàn Mỹ buộc phải quay về thủ đô Kathmandu.

Sự việc cho thấy Nepal đang bị mắc kẹt trong cuộc tranh giành giữa Mỹ và đối thủ Trung Quốc, biến đỉnh núi cao nhất thế giới thành một chiến trường mới trong cuộc chiến công nghệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Trung Quốc, quốc gia láng giềng ở phía bên kia dãy Himalaya, là nước đầu tiên thiết lập chỗ đứng công nghệ trên Everest. Năm 2024, drone DJI FlyCart 30 của Trung Quốc được thử nghiệm lần đầu để vận chuyển hậu cần cho các nhà leo núi. Sau thành công, DJI đã tặng hai drone cho AirLift Technology, một công ty drone Nepal, để chuyên chở vật tư lên Trại I, giảm tải đáng kể cho những người Sherpa vốn làm công việc này theo cách thủ công.

Năm nay, DJI cung cấp phiên bản mới nhất FlyCart 100 cho AirLift, thậm chí trước khi chính thức ra mắt thị trường. Theo các nhà vận hành, FlyCart 100 có thể mang tới 45kg hàng lên Trại I trong vòng chưa đầy ba phút, gần bằng một nửa tải trọng thực tế ở mực nước biển. “Nó có thể mang hàng lên và quay về trại căn cứ, đồng thời mang rác xuống, trong khoảng tám phút. Sherpa cần đi bộ sáu đến bảy tiếng để lên Trại I làm cùng công việc và mất cả ngày để đi và về,” Milan Pandey, giám đốc AirLift Technology, cho biết.

Phiên bản mới có thể chở ít nhất 10 bình oxy lên Trại I trong vài phút, so với ba người Sherpa mất cả ngày, và mang xuống các túi phân cùng rác thải trên sườn núi. Vào những ngày bình thường, một drone FlyCart 100 chở hơn 900kg hàng lên Trại I mỗi ngày.

Các nhà phân tích cho rằng Mỹ và Trung Quốc đang đặt Nepal vào thế tiến thoái lưỡng nan khi sử dụng địa hình nước này để thử nghiệm công nghệ nhạy cảm. “Việc quan chức Nepal đã đảo ngược quyết định dựa trên áp lực từ Bắc Kinh và Washington cho thấy tình huống này có thể rất căng thẳng,” Steven Feldstein, chuyên gia cao cấp tại Viện Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nói. “Với vai trò quan trọng của drone trong an ninh, điều này càng làm leo thang căng thẳng.”

Việc từ chối cấp phép cho Mỹ diễn ra khi mùa leo Everest hàng năm bắt đầu. Hôm 7/5, một đội 12 người Nepal lên đỉnh để dọn đường cho hàng trăm nhà leo núi dự kiến xuất hiện trong những tuần tới. Trong số 492 giấy phép leo núi kỷ lục mà chính phủ Nepal cấp năm nay, công dân Trung Quốc dẫn đầu với 109 giấy phép, tiếp theo là 76 giấy phép cho công dân Mỹ.

Việc từ chối cấp phép cho Mỹ còn gây ra hậu quả khác: chính quyền Nepal cũng đình chỉ giấy phép bay của drone DJI FlyCart 100 Trung Quốc trong một tuần. “Drone khiến công việc dễ dàng hơn, nhưng tranh cãi đã cản trở công việc của chúng tôi năm nay. Cuộc đấu ảnh hưởng đến công việc thường ngày trong hơn một tuần. Chúng tôi không thể chuyên chở thang tới thác băng Everest khi drone cần thiết nhất để cố định dây,” Pandey nói.

Trong nhiều năm, việc sử dụng drone Trung Quốc trong các chuyến thám hiểm Everest đã giảm rủi ro cho người Sherpa, những người thường mang thiết bị leo núi, thức ăn và dụng cụ dọc theo các tuyến đường nguy hiểm tới Trại I. Drone tiết kiệm thời gian và giảm thiểu rủi ro cho Sherpa – năm người trong số họ đã thiệt mạng trong năm nay, ngay cả trước mùa Everest chính thức bắt đầu.

Tuy nhiên, các nhà phân tích an ninh Nepal cho rằng Trung Quốc, Mỹ và cả Ấn Độ đều cố gắng thâm nhập Nepal – một quốc gia nghèo – dưới danh nghĩa viện trợ kinh tế và hỗ trợ công nghệ. “Chúng tôi dễ dàng chấp nhận viện trợ của họ mà không xác minh loại công nghệ họ cung cấp,” ông Binoj Basnyat, thiếu tướng về hưu của quân đội Nepal, nói, nghi ngờ các thiết bị này có thể được dùng để giám sát.

Các nhà tổ chức thám hiểm cho rằng việc Trung Quốc phản đối Nepal cho phép công ty Mỹ có thể đã buộc chính phủ hủy giấy phép bay drone. “Trung Quốc biết người của ông Trump tới Nepal. Họ đã tới trại căn cứ Everest và trình diễn một drone mới. Điều đó làm phức tạp vấn đề,” một chủ công ty thám hiểm giấu tên cho biết, lo ngại ảnh hưởng đến kinh doanh.

Lệnh cấm drone gần đỉnh Everest được dỡ bỏ vào ngày 9/5. DJI FlyCart 100 của Trung Quốc tiếp tục vận chuyển hàng, trong khi drone Alta X Gen 2 của Mỹ vẫn nằm tại trại căn cứ. Pandey nói công ty ông không mặn mà với drone Mỹ sau khi thử nghiệm ở Kathmandu cho thấy nó chỉ mang được 5kg ở độ cao lớn, đồng thời đắt hơn drone Trung Quốc.

Phía Mỹ vẫn lạc quan. Ông Gor hy vọng công nghệ UAV mới sẽ giúp việc vận chuyển trên Everest chỉ mất vài phút thay vì nhiều ngày. “Mỹ dẫn đầu trong đổi mới, và chúng tôi vui mừng hợp tác với các công ty Nepal để mang công nghệ tiên tiến tới Nepal,” Đại sứ quán Mỹ tại Nepal dẫn lời ông Gor.

Phía Trung Quốc phủ nhận ý định cạnh tranh công nghệ. Ông Gao Liang, phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nepal tại Đại học Tứ Xuyên (Trung Quốc), cho rằng “có đồng thuận trong nước Nepal rằng lợi ích chiến lược địa chính trị của Mỹ tại Nepal chủ yếu là dùng nước này để thúc đẩy mục tiêu chiến lược chống Trung Quốc. Do đó, cái gọi là phức tạp địa chính trị phần lớn đến từ phía Mỹ, trong khi Trung Quốc chỉ phản ứng thụ động.”

Chuyên gia chính sách đối ngoại Nepal Vijaya Kant Karna lo ngại cuộc chiến công nghệ trên Everest có thể châm ngòi căng thẳng địa chính trị ở Himalaya. “Điều gì xảy ra nếu họ thử nghiệm và lạm dụng công nghệ ở các khu vực nhạy cảm như vùng xuyên Himalaya?” ông đặt câu hỏi./