Công nhân may Bangladesh biểu tình đòi tăng lương tối thiểu

Dhaka, Bangladesh – Laili Begum, 37 tuổi, công nhân may tại một nhà máy gần thủ đô Dhaka, không còn đủ khả năng cho hai con tiếp tục đến trường. Có những ngày, người phụ nữ này chỉ xoay xở được một bữa ăn tử tế.

Là thợ may lành nghề tại Công ty Virtual Bottoms Limited, Begum kiếm khoảng 15.000 taka (121 USD) mỗi tháng, có tháng tăng lên 18.000–20.000 taka (145–161 USD) nhờ làm thêm giờ. Con gái 15 tuổi và con trai 12 tuổi của chị đã bỏ học từ đầu năm nay vì gia đình không đủ tiền.

“Chúng tôi hầu như chỉ đủ một bữa ăn tử tế mỗi ngày. Sáng nay cả nhà chỉ có cơm rang và ít đồ ăn vặt, trưa không có gì. Chúng tôi đang chịu đói, chỉ mong tối nay có bữa ăn đàng hoàng. Hôm qua cũng vậy. Đây là cách chúng tôi sống,” chị nói.

Begum nằm trong số khoảng 4 triệu công nhân ngành may của Bangladesh, một nửa là phụ nữ. Họ đang biểu tình đòi tăng lương sau nhiều ngày xuống đường.

Biểu tình lan rộng, hàng trăm nhà máy bị ảnh hưởng

Bangladesh, quốc gia xuất khẩu trang phục lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc, là nguồn cung quan trọng cho các thương hiệu thời trang toàn cầu như H&M, Zara, Levi Strauss, Walmart và Primark. Ngành may mặc đóng góp hơn 80% kim ngạch xuất khẩu, đạt 39 tỷ USD trong năm tài chính gần nhất.

Tuy vậy, những người trực tiếp may những bộ quần áo này cho biết tiền lương không còn đủ trang trải chi phí sinh hoạt cơ bản.

Bangladesh hiện có một trong những mức lương ngành may thấp nhất thế giới. Campuchia trả tối thiểu 210 USD/tháng cho công nhân may, Việt Nam từ 140–210 USD, còn trung tâm sản xuất Quảng Đông của Trung Quốc từ 286–378 USD.

Khoảng cách này, cộng với lạm phát và chi phí sinh hoạt tăng, đã thúc đẩy công nhân đình công và xuống đường từ hôm thứ Bảy, yêu cầu mức lương tối thiểu 30.000 taka (241 USD), cao hơn gấp đôi mức hiện tại 12.500 taka (102 USD).

Hôm Chủ nhật, Begum tham gia một cuộc biểu tình tại khu vực Jamgora thuộc khu công nghiệp Ashulia ngoại ô Dhaka. Cảnh sát đã bắn hơi cay và lựu đạn gây choáng để giải tán đám đông, bắt giữ hàng chục người.

Hiệp hội Các nhà sản xuất và xuất khẩu hàng may mặc Bangladesh cho biết các cuộc biểu tình đã làm gián đoạn hoạt động của 529 nhà máy trong ngày Chủ nhật, ảnh hưởng gần một triệu lao động.

Cùng ngày, chính phủ công bố thành lập hội đồng tiền lương gồm sáu thành viên để xem xét các yêu cầu của công nhân. Tuy vậy, sang ngày thứ Ba, công nhân vẫn tiếp tục xuống đường ngày thứ ba liên tiếp. Tại khu Gazipur phía bắc Dhaka, họ chặn quốc lộ Dhaka–Tangail, đập phá và đốt một số phương tiện; giao tranh với cảnh sát cũng được ghi nhận ở huyện Mirpur lân cận.

“Chính phủ chỉ hứa hẹn. Họ không nói khi nào lương tăng và tăng bao nhiêu,” Begum nói.

Lạm phát bào mòn đồng lương

Rasel Khan, 30 tuổi, công nhân tại Ashulia, cho biết thu nhập 18.000–20.000 taka (145–161 USD) mỗi tháng, gồm cả làm thêm giờ, không còn đủ nuôi gia đình gồm vợ con, mẹ và em trai. Do chi phí sinh hoạt leo thang, anh đã vay nợ khoảng 100.000 taka (805 USD).

“Không thể nuôi gia đình bằng mức thu nhập này nữa. Giá cả cứ tăng, chúng tôi phải vay tiền chỉ để sống sót,” anh nói.

Lần điều chỉnh lương tối thiểu gần nhất của ngành may diễn ra hồi tháng 12/2023. Từ đó đến nay, giá cả tiếp tục tăng. Số liệu chính thức cho thấy lạm phát hằng năm ở mức 8,34% trong tháng 9, trong đó lương thực tăng 7,22% và các chi phí phi lương thực tăng 9,30%.

Begum cho biết chị trả 3.500 taka (28 USD) tiền thuê một phòng trọ chật hẹp cho mẹ và các con. Cha chị sống ở quê tại huyện Sirajganj miền trung cũng trông cậy vào thu nhập của chị. Chị phải đốt giấy vụn và các vật liệu bỏ đi để nấu ăn vì không đủ tiền mua bình gas giá khoảng 2.200 taka (18 USD).

Zahid Hussain, cựu kinh tế gia trưởng Văn phòng Ngân hàng Thế giới tại Dhaka, nhận định lạm phát kéo dài suốt 5 năm qua đã làm xói mòn mạnh sức mua của người lao động thu nhập thấp.

“Khi thu nhập thực giảm, họ buộc phải hạ chuẩn sống hằng ngày. Họ không có đồng thu nhập dư nào,” ông nói, đồng thời cho rằng việc tăng lương gần đây cho nhân viên nhà nước đã tạo “hiệu ứng trình diễn” với lao động khu vực tư nhân đang chờ đợi sự cải thiện tương tự.

Chính phủ, chủ nhà máy và thương hiệu quốc tế

Việc công bố hội đồng tiền lương diễn ra sau khi luật lao động được sửa đổi, rút ngắn chu kỳ xem xét lương từ 5 năm xuống 3 năm. Chu kỳ 3 năm hiện tại sẽ kết thúc vào tháng 12.

Một ngày sau khi biểu tình nổ ra, Thủ tướng Tarique Rahman triệu tập cuộc họp khẩn với các quan chức cấp cao trong ngày Chủ nhật, trong khi Bộ trưởng Nội vụ Salahuddin Ahmed gặp đại diện các chủ nhà máy hôm thứ Hai, cam kết mức lương tối thiểu mới sẽ được xác định thông qua thương lượng. Bộ trưởng Lao động Ariful Haque Choudhury kêu gọi công nhân trở lại làm việc, cho biết hội đồng tiền lương sẽ sớm bắt đầu thảo luận.

Đại diện công nhân trong hội đồng, Babul Akhter, yêu cầu mức lương mới có hiệu lực từ kỳ trả lương tháng 1/2027, đồng thời kêu gọi người biểu tình trở lại làm việc và đòi trả tự do cho công nhân bị bắt, rút các cáo buộc.

Cuộc đàm phán về lương diễn ra trong bối cảnh ngành may Bangladesh đang chịu áp lực kép: vừa phải đáp ứng yêu cầu tăng lương, vừa đối mặt chi phí sản xuất tăng và cạnh tranh toàn cầu gay gắt. Sheikh Hossain Muhammad Mustafiz, quan chức Hiệp hội Các nhà sản xuất và xuất khẩu hàng may mặc Bangladesh, kiêm giám đốc Công ty Cute Dress Industry, cho rằng lương công bằng và việc làm ổn định phải đi đôi với năng lực cạnh tranh quốc tế.

“Công nhân xứng đáng được hưởng mức lương bảo đảm mức sống đàng hoàng. Tuy nhiên, nếu không có giá mua công bằng từ các thương hiệu quốc tế, việc tăng lương mạnh có thể gây áp lực lên các nhà máy và đe dọa việc làm,” ông nói, đồng thời nhấn mạnh việc bảo vệ sức mua của công nhân trong bối cảnh lạm phát là trách nhiệm mà các thương hiệu toàn cầu mua hàng Bangladesh phải chia sẻ.

Taqbir Huda, luật sư nhân quyền và là học giả Clarendon tại Đại học Oxford, cáo buộc các thương hiệu phương Tây mua sản phẩm Bangladesh không giải quyết vấn đề quyền của người lao động. Theo ông, đây là bên có thể thay đổi tình hình ngay lập tức nhưng lại giữ vai trò “chiếm đoạt và bóc lột nhất”, nắm phần lớn giá trị do công nhân tạo ra.

Ông Huda cũng cho rằng hội đồng tiền lương đáng lẽ phải được thành lập từ năm nay nhưng chỉ được công bố sau khi công nhân biểu tình, và việc thành lập cơ quan này chưa đáp ứng yêu cầu của họ nếu không giải quyết được tình trạng lạm phát và khủng hoảng chi phí sinh hoạt.

Với Begum, một quy trình kéo dài để quyết định mức lương mới đồng nghĩa thêm một tháng chật vật nuôi gia đình. “Lương phải tăng, nhưng giá thực phẩm cũng phải giảm,” chị nói.