Chủ tịch Tập Cận Bình thăm Triều Tiên: Bắc Kinh tái khẳng định vị thế giữa lúc quan hệ Nga-Triều nồng ấm

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đến Bình Nhưỡng hôm thứ Sáu (5/6) trong chuyến công du nước ngoài đầu tiên trong năm nay, với mục tiêu thúc đẩy quan hệ với Triều Tiên – quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, vốn phản đối sự mở rộng quân sự của Mỹ tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Trong chuyến thăm kéo dài hai ngày, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh cho biết: “Hai bên sẽ coi chuyến thăm là cơ hội để thúc đẩy sự phát triển hơn nữa của quan hệ Trung-Triều theo hướng phù hợp với thời đại”. Đây là lần đầu tiên ông Tập đến Triều Tiên sau 7 năm, diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa Bình Nhưỡng và Moskva ngày càng thắt chặt.

Quan hệ Trung-Triều gắn bó từ chiến tranh

Quan hệ giữa hai nước bắt nguồn từ cuộc chiến tranh Triều Tiên hơn 70 năm trước. Trong giai đoạn đầu thập niên 1950, Trung Quốc đã giúp Triều Tiên chống lại lực lượng Hàn Quốc được Mỹ và Liên Hợp Quốc hậu thuẫn. Khoảng 200.000 đến 400.000 binh sĩ Trung Quốc đã thiệt mạng. Năm 1961, Bắc Kinh và Bình Nhưỡng ký Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ, theo đó Trung Quốc có nghĩa vụ can thiệp quân sự nếu Triều Tiên bị tấn công.

Tuy nhiên, quan hệ từng có lúc căng thẳng do Trung Quốc liên tục phản đối tham vọng hạt nhân của Triều Tiên. Bắc Kinh từng gọi vụ thử hạt nhân đầu tiên của Triều Tiên năm 2006 là hành động “trắng trợn và ngang ngược”. Đến năm 2009, khi Liên Hợp Quốc thông qua các lệnh trừng phạt nhằm vào chương trình hạt nhân của Bình Nhưỡng, đại sứ Trung Quốc khi đó là Trương Nghiệp Tùy tuyên bố Bắc Kinh ủng hộ nghị quyết trừng phạt vì hành động của Triều Tiên là “bất chấp mục tiêu chung của cộng đồng quốc tế”.

Kể từ năm 2018, Trung Quốc nỗ lực hàn gắn quan hệ với Triều Tiên. Tháng 3 năm đó, ông Tập mời nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un sang Trung Quốc hội đàm. Ông Tập khẳng định Trung Quốc mong muốn bảo vệ bán đảo Triều Tiên và tìm kiếm giải pháp phi hạt nhân hóa. Về phần mình, ông Kim cam kết “phi hạt nhân hóa” bán đảo. Chỉ vài tháng sau, Tổng thống Mỹ khi đó là Donald Trump đã gặp ông Kim tại Singapore với trọng tâm tương tự.

Năm 2021, hai nước đã gia hạn hiệp ước quốc phòng năm 1961 thêm 20 năm. Tháng 9 năm ngoái, ông Kim thăm Trung Quốc để dự lễ duyệt binh, di chuyển bằng tàu hỏa bọc thép màu xanh lá cây đặc trưng.

Vai trò địa chính trị và đối trọng Nga

Các nhà phân tích cho rằng Trung Quốc thận trọng với mối quan hệ đang phát triển giữa Triều Tiên và Nga. Quân đội Triều Tiên đã chiến đấu cùng Nga sau khi Moskva và Bình Nhưỡng ký hiệp ước phòng thủ chung trong bối cảnh chiến sự Ukraine. Tổng thống Nga Vladimir Putin thăm Bình Nhưỡng năm 2024 sau 24 năm gián đoạn, nhằm thúc đẩy hợp tác quốc phòng.

Alejandro Reyes, giảng viên thỉnh giảng tại khoa Chính trị và Hành chính công của Đại học Hong Kong, nhận định với Al Jazeera: “Một trong những thay đổi địa chính trị quan trọng nhất trong những năm gần đây là quan hệ Nga-Triều ngày càng sâu sắc. Kim Jong-un giờ có nhiều dư địa hơn để vận động quốc tế so với một thập kỷ trước. Chuyến thăm của ông Tập một phần là lời nhắc nhở rằng dù Nga có thể là đối tác ngày càng quan trọng, Trung Quốc vẫn là nước láng giềng không thể thiếu của Triều Tiên”.

Tuy nhiên, ông Reyes cũng cho rằng không nên thổi phồng sự lo lắng của Bắc Kinh. “Nga có thể mở rộng các lựa chọn cho Triều Tiên, nhưng không thể thay thế tầm quan trọng về địa lý, kinh tế và chính trị của Trung Quốc”.

Sự phụ thuộc kinh tế của Triều Tiên vào Trung Quốc

Triều Tiên là một trong những quốc gia nghèo nhất và cô lập nhất thế giới. Theo báo cáo tháng 8/2025 của Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc, GDP của Triều Tiên năm 2024 đạt 26,6 tỷ USD, tăng 3,7% so với năm trước. Trong khi đó, GDP của Hàn Quốc cùng năm là khoảng 1,88 nghìn tỷ USD.

Triều Tiên phần lớn bị cô lập khỏi thương mại toàn cầu do các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc liên quan đến chương trình hạt nhân. Theo Ủy ban Quốc gia về Triều Tiên, một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington, D.C., Trung Quốc “chiếm tới 95%” kim ngạch thương mại với Triều Tiên. Hàng xuất khẩu từ Trung Quốc sang Triều Tiên bao gồm dầu mỏ, thực phẩm, dệt may, máy móc và phương tiện vận tải. Triều Tiên xuất sang Trung Quốc các sản phẩm mỹ phẩm như lông mi giả, tóc giả, sắt thép, cá đông lạnh và một số mặt hàng thực phẩm. Kim ngạch thương mại hai chiều đạt 2,74 tỷ USD, theo số liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc.

Nhiều lao động Triều Tiên sang làm việc trong các ngành đánh bắt cá và xây dựng của Trung Quốc. Các tổ chức nhân quyền cho biết một số người trong số này phải đối mặt với tình trạng bóc lột. Trung Quốc cũng đang đầu tư cải thiện cơ sở hạ tầng và dự án giao thông với Triều Tiên, bao gồm mở tuyến vận tải biển và đường sắt cao tốc năm 2015.

Dylan Loh, phó giáo sư chương trình chính sách công và các vấn đề toàn cầu tại Đại học Công nghệ Nanyang ở Singapore, nhận định: “Triều Tiên phụ thuộc vào Trung Quốc như huyết mạch kinh tế từ lâu. Ngoài thương mại, Bình Nhưỡng còn có được tính chính danh quốc tế và sự bảo vệ từ mối quan hệ với Trung Quốc. Về cơ bản, Trung Quốc là người bảo lãnh an ninh cho Triều Tiên”.

Về phần mình, ông Reyes cho rằng đối với ông Kim, duy trì quan hệ tốt với Bắc Kinh chính là vấn đề an ninh chế độ. “Nga không thể thay thế Trung Quốc về kinh tế. Moskva có thể cung cấp công nghệ vũ khí, năng lượng và sự hậu thuẫn ngoại giao. Bắc Kinh mang đến huyết mạch kinh tế, kết nối địa lý và ổn định chiến lược dài hạn”.

Trung Quốc cần Triều Tiên vì điều gì?

Theo một báo cáo tháng 11/2024 của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (Mỹ), Trung Quốc cần Triều Tiên trước hết để duy trì ổn định trên bán đảo. “Chính sách Triều Tiên của ông Tập tập trung vào việc ngăn chặn sự sụp đổ của chế độ ông Kim và tránh một cuộc chiến không mong muốn trong khu vực, vốn có thể làm suy yếu lợi ích an ninh của Trung Quốc”.

Ông Loh cho biết Triều Tiên cũng đóng vai trò như một vùng đệm quan trọng chống lại quân đội Mỹ đồn trú tại Hàn Quốc – khoảng 28.500 binh sĩ theo Hiệp ước Phòng thủ chung giữa Washington và Seoul. “Với tham vọng hạt nhân của Triều Tiên, Bắc Kinh cũng muốn đảm bảo lợi ích của mình và sự an toàn của công dân gần biên giới Triều Tiên không bị đe dọa”.

Alicia Garcia Herrero, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á-Thái Bình Dương tại ngân hàng đầu tư Pháp Natixis, chia sẻ quan điểm tương tự: “Trung Quốc cần Triều Tiên như một vùng đệm chiến lược, không phải một đồng minh. Nó giữ quân đội Mỹ tránh xa biên giới Trung Quốc và ngăn chặn sự hỗn loạn đổ vỡ có thể đưa hàng triệu người tị nạn vào Trung Quốc, đồng thời trao cho Washington thêm ảnh hưởng ở châu Á”.

Tái khẳng định quyền kiểm soát

Bà Herrero nhấn mạnh chuyến thăm của ông Tập thuần túy là về chính trị quyền lực mang tính chiến thuật. “Trung Quốc đang tái khẳng định quyền kiểm soát khi Triều Tiên nghiêng về phía Nga. Bắc Kinh muốn giữ vai trò người gác cổng nếu ông Trump cố gắng đạt thỏa thuận với ông Kim. Ông Tập hiếm khi rời Trung Quốc. Chuyến đi này cho thấy Bắc Kinh đang khóa chặt sườn phía đông bắc của mình trong bối cảnh áp lực từ Mỹ và Nga gia tăng”.

Ông Reyes cho rằng cũng có những dấu hiệu cho thấy các kênh ngoại giao trong khu vực đang được thử nghiệm, thúc đẩy Trung Quốc cải thiện quan hệ với Triều Tiên. “Những đồn đoán gần đây về chuyến thăm Bình Nhưỡng của Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan đã làm dấy lên thảo luận về việc liệu các bên trong khu vực có đang âm thầm đánh giá mức độ cởi mở của Triều Tiên đối với các cam kết trong tương lai hay không. Singapore có vị thế đặc biệt nhờ vai trò tổ chức hội nghị thượng đỉnh Trump-Kim năm 2018 và khả năng duy trì quan hệ hiệu quả với Washington, Bắc Kinh và Bình Nhưỡng”.

Tuy nhiên, ông Reyes nói thêm rằng Mỹ đã có sẵn các kênh liên lạc trực tiếp tới Triều Tiên và không có nhiều bằng chứng cho thấy Bình Nhưỡng đang tích cực tìm kiếm một bước đột phá ngoại giao lớn với Washington vào lúc này. Cuộc chiến giữa Mỹ-Israel với Iran cũng có thể củng cố ưu tiên của ông Kim là duy trì các kênh liên lạc sẵn có trong khi tránh trở thành tâm điểm chú ý chiến lược của Mỹ.

“Chuyến thăm của ông Tập vì thế không chỉ nói về Nga hay quan hệ song phương. Đó là việc định vị Trung Quốc trong một môi trường khu vực nơi Triều Tiên tự tin hơn, kết nối chặt chẽ hơn với Moskva, tin tưởng hơn vào giá trị của răn đe hạt nhân và có thể đang bước vào một giai đoạn tính toán chiến lược mới”, ông kết luận.