Chính trị Balkan và quan hệ với Israel: Mỗi nước một hướng

Trong suốt cuộc chiến của Israel ở Gaza, lập trường của châu Âu nhìn chung có phần đồng nhất. Một số nước như Tây Ban Nha và Ireland vốn lâu nay lên tiếng chỉ trích Israel mạnh mẽ hơn, nhưng nhìn tổng thể, xu hướng chuyển từ ủng hộ vô điều kiện sang quan ngại về hành động của Israel đã lan rộng khắp lục địa.

Tại Balkan, các chính sách khác biệt đối với Israel phản ánh tính toán nội bộ, ngoại giao giao dịch và những vấn đề bản sắc chưa được giải quyết, thay vì một tầm nhìn chung về Trung Đông. Nhận định này được các chuyên gia đưa ra trong bối cảnh khu vực không có lập trường thống nhất.

“Các nước Balkan gần như không có lập trường chung nào, nên không ngạc nhiên khi quan điểm của họ về Israel và Gaza rất khác nhau. Mỗi nước đi theo con đường riêng”, Marko Prelec, nhà phân tích tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nói với Al Jazeera.

Prelec lưu ý rằng dù có sự phản đối thực sự đối với chính sách của Israel ở Gaza và cảm thông với người Palestine – đặc biệt trong cộng đồng người Hồi giáo Bosnia – phần lớn các nước trong khu vực đưa ra lập trường dựa trên những lợi ích không liên quan trực tiếp.

Florian Bieber, giáo sư lịch sử và chính trị Đông Nam Âu tại Đại học Graz (Áo), cho rằng gần như không thể đạt được đồng thuận khu vực. “Lập trường đối với Israel chịu ảnh hưởng mạnh từ chính trị nội bộ và các câu chuyện dân tộc, khiến một lập trường chung cho khu vực hoặc thậm chí cho từng nước trở nên khó có thể hình thành”, Bieber nói.

Bosnia và Herzegovina: Khác biệt giữa các thực thể

Không nơi nào thể hiện rõ sự chia rẽ này hơn Bosnia và Herzegovina, nơi cuộc chiến ở Gaza làm sâu sắc thêm những phân hóa sắc tộc – dân tộc vốn có.

Các đại diện chính trị người Bosnia và phần lớn công chúng tại Liên bang Bosnia và Herzegovina bày tỏ đoàn kết mạnh mẽ với người Palestine. Trong khi đó, lãnh đạo tại Republika Srpska công khai ủng hộ Israel, và một số nhân vật chính trị người Croatia cũng có thái độ đồng cảm hơn với Israel.

“Tình đoàn kết của người Bosnia với người Palestine thường được nhìn không chỉ qua lăng kính ý thức hệ, mà còn từ góc độ chiến tranh và việc từng là nạn nhân của chủ nghĩa dân tộc Serbia, so sánh trải nghiệm của người Palestine với trải nghiệm của người Bosnia trong thập niên 1990”, Bieber giải thích.

Ngược lại, lãnh đạo tại thực thể do người Serb chiếm đa số Republika Srpska, dưới thời cựu Tổng thống Milorad Dodik, công khai đón nhận Israel. Nhà phân tích chính sách đối ngoại và nhà báo Bosko Jaksic nói với Al Jazeera rằng với Dodik, “kẻ thù của kẻ thù là bạn – người Do Thái và người Serb Chính thống chống lại người Hồi giáo. Yếu tố tôn giáo và sắc tộc này cho phép ông duy trì quan hệ với Israel song song với sự thân cận Nga, đồng thời thực hiện một cú xoay mới theo hướng Mỹ bằng cách tôn vinh Tổng thống Donald Trump”.

Prelec bổ sung rằng việc người Serb Bosnia tiếp cận Israel, đặc biệt là đảng Likud cầm quyền, là “nỗ lực tìm đồng minh cho tham vọng ly khai vốn không được quốc tế ủng hộ, và là cách gián tiếp tăng cường quan hệ với các bộ phận của phong trào MAGA cũng như chính quyền Trump”.

Serbia: Bán vũ khí và cân bằng đa phương

Tại Serbia, cách tiếp cận Israel kết hợp kinh tế quốc phòng với chính sách đối ngoại. Dù có quan hệ hữu nghị lịch sử với Palestine và bỏ phiếu ủng hộ tư cách thành viên của Palestine tại các tổ chức quốc tế, Belgrade đã xuất khẩu đạn dược và vũ khí cho Israel kể từ tháng 10/2023.

Quan hệ còn vượt ra ngoài xuất khẩu. Vào tháng 9, Serbia khai trương nhà máy lắp ráp máy bay không người lái do Israel sản xuất, cho thấy chiều hướng thực tế ngày càng tăng của hợp tác quốc phòng song phương.

Vuk Vuksanovic, giảng viên chính sách đối ngoại và đại chiến lược tại Đại học King’s College London, nói với Al Jazeera rằng ngành công nghiệp quốc phòng Serbia “không quá kén chọn khách hàng, và mong muốn lợi nhuận là một trong những yếu tố”. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh tham vọng địa chính trị rộng hơn.

“Trong ba năm qua, đã có sự nghiêng về Israel trong hợp tác an ninh, trong khi về ngoại giao Serbia cố gắng thận trọng tại các thể chế đa phương do quan hệ với thế giới Hồi giáo rộng lớn hơn”, ông nói.

Vuksanovic lưu ý Belgrade coi Israel là đối tác để “có được sự bảo vệ của các nhóm vận động hành lang Israel và tiếp cận chính quyền Trump tại Mỹ”, đặc biệt khi chính phủ Serbia đối mặt với phe đối lập chính trị trong nước.

Trong khi đó, Jaksic cảnh báo về rủi ro quốc tế. “Do xuất khẩu đạn dược sang Israel tăng đáng kể trong cuộc chiến ở Gaza, Serbia có nguy cơ bị cáo buộc đồng lõa diệt chủng”, ông nói. “Ngoài tính toán tài chính, Tổng thống Serbia cố gắng sử dụng sự thân cận với đồng minh ý thức hệ, độc tài và dân tộc chủ nghĩa của mình, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, để tiến gần Trump hơn”.

Kosovo, Albania và điểm tựa Washington

Với Kosovo và Albania, chính sách đối ngoại liên quan Israel vẫn neo vào các liên minh an ninh với Washington. Theo Thỏa thuận Washington năm 2020, Kosovo công nhận Israel để đổi lấy việc Israel công nhận độc lập của Kosovo, sau đó mở đại sứ quán tại Jerusalem. Serbia, nước cam kết năm 2020 sẽ chuyển đại sứ quán đến Jerusalem, cuối cùng đã không thực hiện.

Pristina mở đại sứ quán tại Jerusalem “bất chấp lập trường của cộng đồng quốc tế rộng lớn hơn”, Jaksic nói. “Ảnh hưởng ngày càng tăng của Israel tại Tây Balkan là rõ ràng. Điều đó bao gồm đầu tư, và trong trường hợp Serbia, đặc biệt là hợp tác quân sự. Điều này hoàn toàn không loại trừ những nỗ lực cá nhân nhằm mua miễn trừ chính trị khỏi các lệnh trừng phạt của Mỹ, hoặc giảm bớt áp lực ngoại giao”.

Tại Albania láng giềng, chính phủ của Thủ tướng Edi Rama duy trì quan hệ chính trị ấm áp với Israel. Một phần do nhu cầu quốc phòng thực tế, Albania tăng cường hợp tác với các công ty an ninh mạng Israel sau các cuộc tấn công mạng, đồng thời điều chỉnh ngoại giao rộng hơn theo Washington và Brussels.

Chia rẽ trong hành pháp và xoay trục ý thức hệ

Tại Croatia, chính sách đối ngoại về Gaza bị tê liệt bởi rạn nứt sâu sắc giữa Thủ tướng bảo thủ Andrej Plenkovic và Tổng thống Zoran Milanovic thuộc đảng Dân chủ Xã hội. Chính phủ của Plenkovic theo cách tiếp cận thận trọng, chính thống của Liên minh châu Âu, trong khi Milanovic công khai lên án hành động quân sự của Israel ở Gaza, gọi đó là quá đáng và tạo ra sự chia rẽ công khai trong giới lãnh đạo chính sách đối ngoại của đất nước.

Xa hơn về phía bắc tại Slovenia, có những thay đổi ý thức hệ. Chính phủ trung tả trước đây đã áp dụng các biện pháp cứng rắn chống Israel – như cấm vận vũ khí, cấm nhập khẩu từ các khu định cư bất hợp pháp, và cấm nhập cảnh đối với các quan chức cấp cao như Netanyahu – cũng như công nhận nhà nước Palestine. Các lực lượng bảo thủ dưới thời Thủ tướng Janez Jansa đã tìm cách đảo ngược các chính sách này.

“Ở Slovenia, chúng ta thấy sự chia rẽ tả – hữu cổ điển, nơi các đảng dân túy và cực hữu ủng hộ Israel vì Netanyahu là một chủ thể chính trị tương tự. Họ nhận ra ông ấy cùng ý thức hệ, điều này giúp củng cố quan điểm coi Hồi giáo là mối đe dọa, phù hợp với câu chuyện của chính họ”, Bieber nói.

Liên kết thầm lặng và đồng minh chiến lược

Các thành viên NATO nhỏ hơn như Montenegro và Bắc Macedonia chọn con đường liên kết thầm lặng. Cả hai tuân thủ các tuyên bố tiêu chuẩn của EU và NATO, kêu gọi ngừng bắn và viện trợ nhân đạo, đồng thời cẩn trọng tránh các tranh chấp song phương nổi bật hoặc các sáng kiến ngoại giao độc lập táo bạo.

Xa hơn về phía đông, Romania và Bulgaria duy trì giọng điệu thận trọng, đôi khi nghiêng về Israel. Dựa trên quan hệ song phương lịch sử và quan hệ đối tác quốc phòng chiến lược sâu sắc với Mỹ, Bucharest và Sofia cân bằng các tuyên bố được cân nhắc kỹ lưỡng tại Liên hợp quốc với phối hợp quân sự và tình báo đang diễn ra.

Trong khi đó, tại Hy Lạp, các chính phủ liên tiếp ở Athens duy trì quan hệ đối tác chiến lược quân sự và năng lượng mạnh mẽ với Israel; Athens gần đây đã ký thỏa thuận tên lửa trị giá 3,5 tỷ USD với Israel. Ban đầu được hình thành cùng Cyprus để cân bằng cạnh tranh hàng hải khu vực ở Đông Địa Trung Hải, liên minh này vẫn vững chắc bất chấp phản ứng và biểu tình đáng kể của công chúng trong nước về cuộc khủng hoảng nhân đạo ở Gaza.

Cuối cùng, những phản ứng khác nhau trên khắp Balkan cho thấy chính sách Trung Đông của khu vực hiếm khi thực sự liên quan đến Trung Đông. Dù được thúc đẩy bởi lợi nhuận quốc phòng, cạnh tranh hiến pháp hay tìm kiếm hậu thuẫn chính trị tại Washington, các chủ thể trong khu vực vẫn nhìn Israel gần như hoàn toàn qua lăng kính giao dịch.