Chiến tranh Sudan cắt đứt nguồn thuốc, bệnh nhân tiểu đường phải mua insulin ‘hỏng’ từ chợ đen

Trên chiếc giường khiêm tốn trong căn nhà hư hại vì chiến tranh ở phía Bắc thủ đô Khartoum, Murtada Mohieddin, một bệnh nhân tiểu đường ngoài 50 tuổi, cẩn thận đếm những ống insulin còn lại. Việc tìm kiếm thuốc đã trở thành một cuộc chiến sinh tồn – không chỉ để có được liệu trình điều trị mà còn để đảm bảo thuốc không bị hết hạn hoặc hư hỏng.

“Có lúc insulin đã bị hỏng,” Mohieddin nói với Al Jazeera khi kiểm tra nguồn cung ít ỏi. “Bạn không thể biết nó đã hỏng hay hết hạn. Bạn có thể xem ngày hết hạn, nhưng nó vẫn có thể bị hỏng do bảo quản kém.”

Hơn ba năm nội chiến đã làm tê liệt cơ sở hạ tầng y tế Sudan: bệnh viện, trung tâm y tế và nhà máy dược phẩm đóng cửa, chuỗi cung ứng thuốc men và kho lạnh trên khắp đất nước bị gián đoạn.

Cuộc chiến nổ ra giữa Lực lượng Vũ trang Sudan và lực lượng bán quân sự Rapid Support Forces đã khiến hơn 50.000 người thiệt mạng và 14 triệu người phải di dời – gần một phần tư dân số. Xung đột phá hủy hoàn toàn sản xuất dược phẩm trong nước và làm sụp đổ các chuỗi cung ứng thiết yếu.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày 14/4/2026, Sudan đang là cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn nhất thế giới khi 21 triệu người không được tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản trong tổng số 34 triệu người cần viện trợ.

Trong khoảng trống do các công ty dược phẩm đóng cửa, mạng lưới buôn lậu phát triển mạnh, tràn ngập thị trường với thuốc không kiểm soát, thường gọi là “Boko”. Các loại thuốc này bao gồm thuốc tiêm chống sốt rét quan trọng được vận chuyển qua biên giới. Vì hoàn toàn không qua kiểm soát nhiệt độ nghiêm ngặt và kiểm tra chất lượng, những loại thuốc này thường bị hư hỏng, khiến chúng hoàn toàn vô hiệu hoặc gây độc chết người.

Mối đe dọa kép

Tại các hiệu thuốc ở Omdurman, ngoại ô Khartoum, bệnh nhân đối mặt với chi phí cắt cổ và thuốc kém chất lượng. Mutawakil Hamza, một dược sĩ, cho biết: “Hầu hết thuốc sốt rét đều được nhập lậu, đó là thuốc tiêm tĩnh mạch, cực kỳ nguy hiểm cho sức khỏe.” Do thuốc tiêm tĩnh mạch bỏ qua hàng rào tự nhiên của cơ thể và đòi hỏi vô trùng tuyệt đối, việc sử dụng thuốc lậu bảo quản kém có thể gây nhiễm trùng máu nghiêm trọng, sốc hệ thống hoặc tử vong.

Chiến tranh đã phá hủy sản xuất trong nước, đảo ngược nhiều năm tự chủ về thuốc men. Yasser Ahmed Youssef, chuyên gia ngành dược có nhà máy tại Khartoum, cho biết trước chiến tranh, các nhà máy địa phương sản xuất “khối lượng rất lớn thuốc cứu sống, bao gồm huyết áp, tiểu đường, cảm lạnh và nhi khoa”. Hiện nay, hầu hết các dây chuyền đó im lặng.

Theo báo cáo của Hệ thống Giám sát Sẵn có Nguồn lực và Dịch vụ Y tế tháng 10/2025, 40% cơ sở y tế trên toàn quốc ngừng hoạt động. Tình hình tồi tệ hơn tại Khartoum (87% đóng cửa) và Bắc Kordofan (85% đóng cửa) – nơi đang tranh chấp. Tại các khu vực xung đột như Gezira, Khartoum, Darfur và Kordofan, tình trạng thiếu hụt đặc biệt nghiêm trọng.

Báo cáo khẩn cấp của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tháng 8/2025 cho thấy bệnh viện phụ sản duy nhất hoạt động tại thành phố el-Fasher bị bao vây đang thiếu thuốc trầm trọng và có nguy cơ đóng cửa. El-Fasher, thành trì cuối cùng của SAF ở Darfur, đã bị RSF kiểm soát vào cuối tháng 10/2025, mắc kẹt khoảng 700.000 dân thường, chủ yếu là phụ nữ và trẻ em, bị cắt đứt hoàn toàn lương thực và thuốc men.

Kho hàng và tuyến cung ứng sụp đổ

Quỹ Cung ứng Y tế Quốc gia thuộc khu vực công tuyên bố đạt 75% sẵn có thuốc ung thư và 100% thuốc cho bệnh thận. Tuy nhiên, Abubakar Salouha, giám đốc một bộ phận của quỹ, thừa nhận: “Chúng tôi bị ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh. Nguồn cung y tế bị tổn hại nghiêm trọng, các kho chính tại trụ sở sụp đổ.”

Viện trợ quốc tế từ các nước láng giềng gặp nhiều rào cản hậu cần. Phân tích ngày 6/1/2026 của WHO cho biết thời gian vận chuyển hàng y tế đến Darfur từ Douala, Cameroon qua Chad có thể kéo dài tới 90 ngày. Ngoài ra, các nhóm vũ trang thường xuyên cướp phá bệnh viện và kho thuốc.

Các cuộc tấn công gần đây cho thấy sự phá hủy có hệ thống. Ngày 20/3/2026, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào Bệnh viện Đa khoa Al-Daein ở Đông Darfur giết chết ít nhất 64 người, trong đó có nhân viên y tế, và làm 89 người bị thương. Nhóm luật sư khẩn cấp Sudan cho biết quân đội đứng sau vụ tấn công. Ngày 2/4/2026, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái khác nhằm vào Bệnh viện Al-Jabalain ở White Nile giết chết 10 nhân viên, bao gồm giám đốc bệnh viện khi đang phẫu thuật. Cùng ngày, Bệnh viện Gia đình ở el-Daein bị cướp phá, bệnh nhân và nhân viên bị hành hung và trục xuất. Bệnh viện ở Kurmuk, Blue Nile, bị cướp phá vào ngày 25/3, thiết bị phá hủy, bệnh nhân bị đuổi đi. RSF bị cáo buộc đứng sau các vụ này.

“Sudan đang đối mặt với một trong những trường hợp khẩn cấp về nhân đạo và y tế công cộng nghiêm trọng nhất thế giới. Xung đột đã đẩy hệ thống y tế đến bờ vực sụp đổ hoàn toàn,” Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo ngày 4/4. “Những sự cố này là lời nhắc nhở mạnh mẽ về nhu cầu cấp thiết đối với sự đoàn kết quốc tế và hành động chính trị, nhân đạo quyết đoán. Sudan không thể chịu đựng cuộc khủng hoảng này một mình.”