Chiến tranh Sudan: Bệnh nhân mạn tính đứng giữa lựa chọn cơm ăn và thuốc uống

Hasanat al-Rashid, 48 tuổi, đã sống chung với bệnh tiểu đường 15 năm. Ba năm rưỡi xung đột giữa quân đội Sudan và lực lượng bán quân sự Rapid Support Forces (RSF) khiến việc tìm kiếm thuốc điều trị trở thành cuộc vật lộn hằng ngày của bà.

Khi chiến tranh bùng phát vào tháng 4/2023, bà buộc phải rời nhà ở Haj Yousif, phía bắc thủ đô Khartoum, chạy về phía nam tới Umm Daw Ban, bang Khartoum. Trong những ngày di tản, bà nhiều lần không có thuốc và phải ăn những món không phù hợp với bệnh tình, như món cháo truyền thống asida.

Biến chứng tiểu đường khiến bà phải phẫu thuật bàn chân hai lần do nhiễm trùng nặng. Bà lần lượt tìm điều trị tại các bệnh viện ở Rufaa, Wad Madani và Al-Hasahisa thuộc bang Gezira, phía nam Khartoum. Khi giao tranh lan tới khu vực này vào tháng 12/2023, bà lại phải chạy tới Port Sudan, thành phố bên Biển Đỏ ít chịu ảnh hưởng của chiến sự.

Tình trạng bệnh hiện nặng tới mức bà phải tiêm insulin mỗi ngày, kéo theo chi phí tăng thêm. Theo bà, liều dùng thay đổi tùy theo đường huyết cao hay thấp.

Chiến tranh đã đẩy mức thu nhập ở Sudan lùi về thời điểm thập niên 1990, theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc. Điều này khiến bà Hasanat và những người mắc tiểu đường khác khó đủ tiền mua thuốc men cần thiết.

Bác sĩ khuyên bà dùng bút tiêm insulin, mỗi tháng cần một hoặc hai chiếc. Nhưng giá 70.000 bảng Sudan (khoảng 8 USD) là quá sức với bà nếu phải trả một lần, nên bà chọn lọ insulin giá rẻ hơn, 17.000 bảng Sudan (khoảng 1,80 USD). Tuy vậy, bà phải mua đá mỗi ngày để bảo quản insulin, tốn 180.000 bảng Sudan (khoảng 20 USD) một tháng. Cách chi trả dàn trải theo tháng khiến lọ insulin trở thành lựa chọn khả thi duy nhất, dù tổng chi phí cao hơn bút tiêm.

“Thuốc có thể dùng được một tháng hoặc ít hơn, nhưng khó khăn là tôi không có tủ lạnh nên rất vất vả để bảo quản insulin đúng cách”, bà nói. Ngoài ra, bà còn cần thuốc giảm đau và vitamin thường xuyên để xử lý các biến chứng của bệnh.

Chi phí điều trị leo thang

Tại Bệnh viện Port Sudan, bà Fatima Adam, 75 tuổi, cũng chật vật xoay tiền mua thuốc điều trị huyết áp cao và bệnh tuyến giáp. Bà nhập viện vì biến chứng tăng huyết áp đã bắt đầu ảnh hưởng tới tim. Không đủ sức trò chuyện, bà được con gái Aisha kể lại tác động của giá thuốc tăng với cả gia đình.

Trước chiến tranh, bà Fatima nhận thuốc qua Quỹ Bảo hiểm Y tế Quốc gia, chỉ trả một phần tư chi phí, phần còn lại do quỹ chi trả. Khi chiến tranh nổ ra và kinh tế sụp đổ, loại thuốc bà cần không còn nằm trong diện được bảo hiểm.

“Mẹ tôi dùng sáu loại thuốc khác nhau vì huyết áp cao đã ảnh hưởng tới tim, cộng thêm thuốc tuyến giáp. Chiến tranh khiến mọi thứ khó khăn hơn vì giá các loại thuốc này đều tăng”, Aisha nói.

Trách nhiệm trả tiền điều trị cho bà Fatima đè lên vai người con trai làm lao động thời vụ. Không có thu nhập cố định, anh ra chợ tìm việc mỗi ngày nhưng có hôm về tay trắng. “Có lúc anh tôi tìm được việc, chúng tôi mua đủ thuốc dùng trong một tháng. Có lúc phải mua số lượng nhỏ hơn và dùng thuốc ngắt quãng”, Aisha kể. Mới đây, chị mua một tháng thuốc cho mẹ với giá 160.000 bảng Sudan (khoảng 17,80 USD), khoản chi lớn với gia đình sống nhờ lao động theo ngày.

Hạ tầng y tế bị tàn phá

Chiến tranh gây thiệt hại ước tính 500 triệu USD về kho thuốc, hạ tầng và đội xe vận chuyển, giáng đòn mạnh vào hệ thống cung ứng dược phẩm của Sudan, theo Quỹ Cung ứng Y tế Quốc gia. Hội đồng Thuốc và Chất độc Quốc gia ước tính chỉ 8 trong số 30 nhà máy dược phẩm tại Khartoum từng đóng cửa trong xung đột đã hoạt động trở lại, dù tình hình an ninh ở thủ đô gần đây được cải thiện.

Điều này làm tăng phụ thuộc của Sudan vào thuốc nhập khẩu, trong khi đồng bảng Sudan mất giá khiến chi phí mua và sản xuất dược phẩm tăng vọt. Trước chiến tranh, một USD đổi được khoảng 600 bảng Sudan; nay thị trường chợ đen báo giá tới 9.300 bảng Sudan mỗi USD.

Dược sĩ Hossam al-Naeem tại Port Sudan cho biết bệnh nhân tiểu đường và huyết áp cao cần thuốc giảm đau và vitamin thường xuyên. “Tôi thấy buồn khi nhìn gương mặt bệnh nhân hỏi giá thuốc và nhận ra chúng đã tăng bao nhiêu vì đồng bảng Sudan mất giá”, anh nói.

Bản thân anh cũng có lúc chịu lỗ khi giá thuốc tăng mạnh. “Trước đây tôi bán một vỉ thuốc cảm cúm với giá 6.000 bảng Sudan (khoảng 70 xu). Nhưng khi nhập hàng mới, giá nhà cung cấp cũng là 6.000 bảng một vỉ. Như thế tôi không có lãi, thậm chí không đủ bù chi phí vận hành hiệu thuốc”, anh kể.

Nỗi lo thiếu thuốc tim

Bà Huda Mahmoud, 58 tuổi, sống ở el-Obeid, thủ phủ bang Bắc Kordofan ở trung nam Sudan, nơi các vụ tấn công bằng drone và bạo lực vẫn tiếp diễn trong lúc quân đội tiến về thành phố. Bà mắc bệnh tim hơn 12 năm và mô tả tác động của chiến tranh là cả về thể chất, tài chính lẫn tinh thần.

“Tôi dùng năm loại thuốc khác nhau. Có thời điểm thuốc không có sẵn và tôi khổ sở vô cùng. Có lúc tôi phải nhờ người ở Wad Madani, Sennar hoặc Port Sudan gửi thuốc cho mình”, bà nói. “Thuốc đắt kinh khủng, tốn 300.000 bảng Sudan (khoảng 33,30 USD) mỗi tháng.”

Việc dùng thuốc trở thành thói quen được quản lý chặt chẽ, mỗi viên gắn với một thời điểm trong ngày. “Tôi bị ràng buộc với thuốc: viên này trước khi ăn, viên kia sau khi ăn. Nếu quên một viên, tim tôi đập rất nhanh”, bà kể.

Tháng 3, bà buộc phải rời el-Obeid tới Omdurman, và việc duy trì phác đồ điều trị nghiêm ngặt càng khó khăn qua những lần xáo trộn liên tiếp. Hiện bà đã trở về el-Obeid, nơi thuốc thường dùng có giá 151.000 bảng Sudan (khoảng 16,80 USD) mỗi tháng, mức bà gần như không kham nổi.

Nỗi sợ lớn nhất của bà là hết thuốc hoặc không đủ tiền mua đợt tiếp theo, khiến bà có nguy cơ bị huyết khối. “Tôi sợ mình mất khả năng lao động. Trước đây tôi lo cho cả nhà, giờ tôi cần người giúp. Tôi cảm thấy mình thành gánh nặng cho gia đình”, bà nói.