Chiến tranh kéo dài ở Sudan: Hiểm họa cho cả một thế hệ

Cuộc chiến tại Sudan đang bước vào giai đoạn nguy hiểm khi cả hai bên tham chiến đều tuyên bố sẵn sàng kéo dài xung đột. Chỉ huy Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) Mohamed Hamdan Dagalo, thường được gọi là Hemedti, mới đây tuyên bố binh sĩ của ông sẵn sàng chiến đấu "đến năm 2040 nếu cần". Trong khi đó, đối thủ của ông, Tổng tư lệnh quân đội kiêm Chủ tịch Hội đồng Chủ quyền Chuyển tiếp Sudan Abdel Fattah al-Burhan, thề sẽ chiến đấu cho đến khi Sudan được "thanh lọc" khỏi RSF và ước tính cuộc chiến có thể kéo dài đến năm 2033.

Đại diện Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Sudan, ông Luca Renda, cảnh báo "cuộc chiến càng kéo dài, sự khốn khổ càng gia tăng", mô tả xung đột là "nền kinh tế của đau khổ".

Theo một báo cáo chung của UNDP và Viện Nghiên cứu An ninh công bố tháng trước, hơn 150.000 người đã thiệt mạng kể từ khi giao tranh bắt đầu năm 2023. Gần 15 triệu người phải di dời, 24 triệu người đối mặt với tình trạng thiếu lương thực và ít nhất 19 triệu người thiếu nước sạch và vệ sinh.

Kinh tế suy sụp

Báo cáo dự báo rằng trong kịch bản "Xung đột kéo dài" đến năm 2030, GDP của Sudan vào năm 2043 sẽ thấp hơn 34,5 tỷ USD so với mức nếu không có chiến tranh, GDP bình quân đầu người giảm khoảng 1.700 USD, trong khi hơn 60% dân số sống trong cảnh nghèo cùng cực.

"Một cuộc xung đột kéo dài đến năm 2030 sẽ đẩy thêm 34 triệu người vào cảnh nghèo cùng cực – đó là toàn bộ dân số Ghana," ông Renda nói. Ông cảnh báo mức giảm 1.700 USD thu nhập bình quân đầu người ở Sudan "là sự khác biệt giữa một gia đình có thể ăn và không thể ăn, giữa một đứa trẻ được đến trường và một đứa trẻ phải đi làm".

Dù Sudan sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào như dầu mỏ, vàng và đất nông nghiệp màu mỡ nhất châu Phi, chiến tranh đã phá hủy cơ sở hạ tầng cần thiết để duy trì nền kinh tế. "Tài nguyên thiên nhiên không tự nuôi sống con người," Renda nói, "và mỗi năm chiến tranh lại đẩy những nguồn tài nguyên đó ra xa hơn tầm với".

Sụp đổ y tế

Các chỉ số y tế cho thấy một cuộc khủng hoảng dài hạn thậm chí còn nghiêm trọng hơn. Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, ước tính 70-80% cơ sở y tế tại các khu vực xung đột đã ngừng hoạt động do các cuộc tấn công có chủ đích và cướp bóc. Ít nhất 145 vụ tấn công vào cơ sở y tế và nhân viên y tế đã được ghi nhận, khiến khoảng 65% dân số Sudan không được tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế đầy đủ. Tại thủ đô Khartoum, chỉ một trong bốn bệnh viện còn hoạt động.

Báo cáo cho thấy Sudan đã chứng kiến số ca tử vong gia tăng do các bệnh không lây nhiễm trước chiến tranh, nhưng tình hình trở nên tồi tệ hơn sau khi giao tranh leo thang. Ước tính có hơn 61.000 ca tử vong liên quan đến xung đột chỉ riêng trong giai đoạn từ tháng 4/2023 đến tháng 6/2024. Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh được dự báo sẽ xấu đi đáng kể, với Sudan trở thành một trong những quốc gia có thu nhập thấp hoạt động kém nhất ở châu Phi vào năm 2043.

Bác sĩ Athar Abdalla Mohamed, một bác sĩ nội trú y học cộng đồng tại Hội đồng Chuyên khoa Y tế Sudan, cảnh báo hậu quả của sự sụp đổ hệ thống y tế có thể kéo dài nhiều năm sau chiến tranh. "Một đứa trẻ bỏ lỡ một mũi tiêm chủng hôm nay có thể trở thành một phần của dịch bệnh có thể phòng ngừa được nhiều năm sau đó," bà nói.

Thế hệ mất mát

Các xu hướng về giáo dục và di dời cũng đáng báo động không kém. "19 triệu trẻ em trong độ tuổi đi học đã bị gián đoạn việc học tập, và chỉ một trong năm trường học hiện đang mở cửa," Renda nói. "Chúng ta đang nói về một thế hệ mất mát." Ông cũng cảnh báo di dời đang đẩy nhanh sự sụp đổ của nhà nước, khi Sudan phải hứng chịu một trong những cuộc khủng hoảng di dời tồi tệ nhất thế giới. "Khi bác sĩ bỏ chạy, phòng khám đóng cửa. Khi giáo viên rời đi, trường học đóng cửa," Renda giải thích. "Di dời không chỉ làm mất gốc rễ con người – nó phá hủy cộng đồng và kết cấu của nhà nước, khiến việc tái thiết ngày càng khó khăn hơn."

Khả năng phục hồi

Ông Renda cho rằng phục hồi vẫn có thể xảy ra nếu chiến tranh kết thúc và các cải cách được thực hiện. Trong kịch bản "Sudan trỗi dậy" dựa trên hòa bình, cải cách quản trị và tái thiết kinh tế, GDP của Sudan có thể đạt 58,2 tỷ USD vào năm 2043 – cao hơn gần 20 tỷ USD so với xu hướng hiện tại. Tăng trưởng kinh tế trung bình có thể tăng tốc lên 5%, trong khi 17,3 triệu người có thể thoát khỏi cảnh nghèo cùng cực.

"Mô hình của chúng tôi cho thấy những gì có thể xảy ra với hòa bình trong năm nay và đầu tư nghiêm túc," Renda nói. "Đó là công việc của cả một thế hệ, nhưng cũng là lý do để hy vọng và một lý lẽ không thể chối cãi để làm mọi thứ có thể nhằm kết thúc chiến tranh ngay bây giờ."

Bất chấp quy mô tàn phá, bác sĩ Athar lạc quan rằng các nỗ lực phục hồi đang diễn ra có thể đặt nền móng cho việc tái thiết Sudan. Tuy nhiên, bà cảnh báo Sudan đang tiến đến điểm tới hạn nếu các dịch vụ cơ bản không được duy trì. "Sudan không thể tiếp tục với tốc độ này," bà nói. "Kết quả dài hạn phụ thuộc rất nhiều vào việc liệu các nỗ lực có được thực hiện ngay bây giờ để bảo tồn các dịch vụ thiết yếu và đầu tư vào phục hồi trước khi thiệt hại trở nên không thể đảo ngược hay không."

Với cả Hemedti và Burhan đều công khai báo hiệu sẵn sàng cho nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ chiến tranh, Sudan có nguy cơ rơi vào vòng xoáy sụp đổ nhà nước, suy thoái kinh tế và tàn phá nhân đạo có thể định hình cả một thế hệ.