Chiến tranh drone ở Yemen: Hai bên đối đầu bằng vũ khí không người lái

Sanaa, Yemen – Phiến quân Houthi hôm 7/8 đã tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (drone) cảm tử nhằm vào các trại và điểm tập kết của quân đội chính phủ Yemen, khiến hàng chục binh sĩ thương vong. Ngay sau đó, chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đã nhanh chóng đáp trả bằng cách sử dụng drone điều khiển từ xa để tấn công các tay súng Houthi ở tiền tuyến.

Động thái này được đánh giá là có ý nghĩa quan trọng trong cuộc xung đột kéo dài hơn một thập kỷ tại Yemen, khi nó cho thấy việc sử dụng drone trên chiến trường ngày càng phổ biến. Các đơn vị quân đội chính phủ đã liên tục công bố video ghi lại cảnh drone theo dõi mục tiêu, thả bom, tiêu diệt binh sĩ, phá hủy xe bọc thép và các căn cứ của đối phương.

"Chính phủ Yemen đang có được khả năng chiến thuật quan trọng của riêng mình", ông Marius Bales, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Xung đột Quốc tế Bonn (Đức), cho biết. "Các loại drone điều khiển từ xa có thể tái sử dụng có thể đặc biệt hữu dụng trong các trận chiến hằng ngày ở các chiến tuyến tương đối tĩnh, ngay cả khi chúng không thể sánh được với tầm tấn công chiến lược của Houthi."

Ông Rueben Dass, nghiên cứu viên tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam (Singapore), nói với Al Jazeera rằng lực lượng chính phủ Yemen đã công khai việc sử dụng drone thả bom, dường như được phóng từ các loại drone cánh quạt. "Những chiếc drone này có thể đã được cải tiến để mang theo đầu đạn tự chế nhằm nhắm vào các vị trí của Houthi trên mặt đất, tương tự như cách các bên nhà nước và phi nhà nước ở một số khu vực xung đột khác sử dụng", ông Dass nói.

Kho vũ khí vượt trội của Houthi

Kể từ khi chiếm được thủ đô Sanaa vào tháng 9/2014, lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã có thể sử dụng drone như một trong những vũ khí quan trọng nhất trong chiến tranh phi đối xứng. Họ có thể theo dõi đối phương và tấn công các điểm tập kết, trung tâm chỉ huy và các cơ sở ở xa chiến tuyến, trong khi các lực lượng chính phủ chủ yếu ở thế phòng thủ và đánh chặn.

Tuy nhiên, trong những ngày gần đây, các lực lượng liên kết với chính phủ đã tuyên bố sử dụng drone để tấn công các vị trí của Houthi ở Marib, al-Jawf, Taiz, Hajjah, al-Dhalea và các mặt trận khác, đồng thời công bố video ghi lại một số chiến dịch này.

Houthi có nhiều năm kinh nghiệm và cơ sở hạ tầng tên lửa và drone tiên tiến hơn, nhưng điều đó không có nghĩa là chính phủ Yemen không thể tạo ra thay đổi trên chiến trường nếu không có sự cân bằng hoàn toàn về vũ khí.

"Tôi vẫn đánh giá Houthi là bên có năng lực drone tổng thể tinh vi hơn", ông Bales nói. "Họ đã tích lũy được khoảng một thập kỷ kinh nghiệm vận hành và sở hữu hệ thống đa dạng hơn nhiều." Kho vũ khí này bao gồm từ các loại drone tấn công tầm ngắn đến các loại UAV tầm xa có khả năng tấn công các mục tiêu ngoài lãnh thổ Yemen.

Ông Bales cho biết nhóm vũ trang này đã được hưởng lợi từ sự hỗ trợ công nghệ của Iran cùng với kinh nghiệm tự cải tiến và vận hành các hệ thống này. Các loại drone trong biên chế Houthi bao gồm dòng Qasef và dòng Sammad tầm xa hơn, cũng như các hệ thống mới hơn có nguồn gốc từ thiết kế của Iran. Drone Qasef có khả năng mang đầu đạn nặng 30kg, trong khi Sammad-3 có tầm hoạt động khoảng 1.500km và có thể gắn 18kg chất nổ.

Gần đây, thông tin từ mặt trận Marib cho thấy sự xuất hiện của drone FPV (góc nhìn thứ nhất) sử dụng điều khiển cáp quang, một chiến thuật từng thấy ở chiến trường Ukraine.

Thích ứng drone thương mại

Tháng trước, Bộ Quốc phòng Yemen lần đầu tiên công bố drone trong trang bị quân sự của mình. Đài truyền hình nhà nước cho thấy Bộ trưởng Quốc phòng cùng các tướng lĩnh kiểm tra một số drone, nhưng không tiết lộ loại, tầm hoạt động hay khả năng kỹ thuật.

Thời gian gần đây, các drone của chính phủ hoạt động gần như hằng ngày, chủ yếu là loại điều khiển từ xa và có thể tái sử dụng. "Chúng có thể quan sát mục tiêu, tấn công bằng cách thả bom và nếu mọi thứ diễn ra đúng kế hoạch, quay trở lại cho nhiệm vụ tiếp theo", ông Bales mô tả.

Một nhà nghiên cứu Yemen chuyên về drone, giấu tên, cho biết các chuyên gia quân sự chính phủ đã cải tiến drone dân sự thành vũ khí quân sự. "Họ đã chế tạo ra các loại máy bay có khả năng trinh sát, phát hiện mục tiêu và thả bom."

Một Ukraine thứ hai?

Mặc dù drone ngày càng quan trọng tại chiến trường Yemen, quy mô sử dụng vẫn còn hạn chế so với cuộc chiến ở Ukraine. "Sự khác biệt về quy mô là rất lớn. Ở Ukraine, drone đã trở thành một thành phần công nghiệp hóa và phổ biến của chiến tranh", ông Bales nói. "Yemen đang bắt đầu thể hiện điều mà chúng ta có thể gọi là quá trình Ukraine hóa chiến tranh drone chiến thuật: UAV giá rẻ trở thành vũ khí thông thường của các đơn vị nhỏ thay vì một năng lực chuyên biệt được sử dụng không thường xuyên."

Houthi dễ bị tổn thương trước chiến tranh drone mới

Trong những tuần gần đây, chính phủ Yemen đã tái cơ cấu quân đội với một trung tâm ra quyết định duy nhất. Liên minh chống Houthi hiện bao gồm quân đội quốc gia trực thuộc Bộ Quốc phòng cùng các đơn vị mới có chỉ huy độc lập như Lữ đoàn Khổng lồ và lực lượng Vệ binh Cộng hòa tại al-Makha.

Việc chính phủ Yemen sử dụng drone có thể mở đường cho những tiến triển mới, nhưng không đảm bảo chiến thắng chắc chắn trước Houthi. Ông Yazeed al-Jeddawy, quản lý nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Sanaa, nhận định các chiến dịch drone của chính phủ có thể cải thiện cán cân chiến thuật nếu duy trì được cường độ và sự phối hợp hiện tại. "Nhiều nhóm vũ trang liên kết với chính phủ đã công bố video cho thấy drone nhắm vào các tay súng và vị trí của Houthi, cho thấy drone không còn là năng lực hạn chế trong vài đơn vị mà đã trở thành công cụ hoạt động phổ biến hơn."

Năng lực drone của chính phủ cũng có thể ảnh hưởng đến tinh thần của các tay súng Houthi khi khiến các hoạt động di chuyển và vị trí của họ dễ bị giám sát và tấn công từ trên không hơn. "Trong nhiều năm, Houthi nắm giữ lợi thế rõ ràng khi sử dụng video tấn công để thể hiện sức mạnh quân sự và làm suy yếu tinh thần đối thủ. Các lực lượng liên kết với chính phủ đang bắt đầu cạnh tranh trong lĩnh vực này. Khối lượng video truyền tải thông điệp tới các tay súng Houthi rằng các hoạt động di chuyển và vị trí của họ ngày càng bị lộ diện trên nhiều mặt trận", ông al-Jeddawy lưu ý.

Truyền thông Houthi đưa tin 84 tay súng của nhóm này đã thiệt mạng trong khoảng một tuần của tháng này, trong đó có 28 chỉ huy chiến trường. "Chiến dịch drone có thể khiến tiền tuyến trở nên tốn kém hơn đối với Houthi, hạn chế sự di chuyển của họ và dần làm suy yếu vị thế của họ", ông al-Jeddawy kết luận.