Chiến tranh chia rẽ cộng đồng người Iran ở nước ngoài

Peyvand Khorsandi mới bốn tuổi khi gia đình rời Iran sang Anh năm 1976, ba năm trước cuộc Cách mạng Hồi giáo. Cha ông, Hadi, một nhà thơ trào phúng nổi tiếng người Iran, từng là mục tiêu của một vụ ám sát bất thành năm 1984 mà gia đình cho rằng do chính quyền Tehran đứng sau.

Dù có quá khứ như vậy, Khorsandi vẫn phản đối cuộc chiến tranh Mỹ-Israel chống Iran và cho rằng cuộc xung đột đã tiếp thêm sức sống cho chính quyền, đồng thời giáng đòn nặng nề vào phe đối lập ủng hộ dân chủ.

“Thật đáng thất vọng và buồn chán”, ông nói với Al Jazeera.

Khorsandi nằm trong số nhiều người Iran ở hải ngoại đang mắc kẹt trong nghịch lý khi phản đối cả chính quyền lẫn cuộc chiến chống Iran. Cuộc xung đột bắt đầu từ ngày 28/2 khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích chung vào Iran, gây chấn động kinh tế toàn cầu, đẩy giá năng lượng tăng vọt và khiến hàng nghìn dân thường, chủ yếu ở Iran và Lebanon, thiệt mạng.

Cộng đồng người Iran ở nước ngoài hiện bị chia rẽ sâu sắc. Nhiều người phương Tây ủng hộ các cuộc tấn công vào quê hương, số khác phản đối. Phe ủng hộ các đòn không kích chủ yếu tập hợp quanh Reza Pahlavi, con trai Quốc vương bị lật đổ năm 1979. Ngược lại, những người như Khorsandi bác bỏ đường lối của Pahlavi.

“Những gì phe ủng hộ Pahlavi đại diện thật nguy hiểm. Tôi nghĩ ông ta là kẻ phục vụ nhiệt tình cho chính phủ Israel”, Khorsandi nói, đồng thời gọi cuộc chiến là “cuộc chiến phân biệt chủng tộc” và cho rằng mạng sống của người dân phương Nam bị xem là rẻ mạt.

Lý do nhân đạo cho các cuộc tấn công bắt đầu sụp đổ

Cuộc chiến Mỹ-Israel chống Iran được đánh giá là lựa chọn một chiều. Tình báo Mỹ đã kết luận Tehran không tìm cách vũ khí hóa chương trình hạt nhân trước khi xung đột nổ ra. Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ban đầu biện minh bằng lý do nhân quyền, nhưng lập luận này bắt đầu sụp đổ chỉ vài giờ sau khi chiến tranh bùng phát, khi một trường tiểu học nữ sinh ở thành phố Minab phía nam bị ném bom khiến ít nhất 170 người thiệt mạng, hầu hết là trẻ em. Bằng chứng do các hãng tin và tổ chức nhân quyền xem xét cho thấy trường bị trúng không kích của Mỹ. Pahlavi không lên án vụ việc mà đổ lỗi cho Tehran, cáo buộc chính phủ dùng nạn nhân làm “lá chắn sống”.

Trong khi đó, Netanyahu vẫn bị Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) phát lệnh bắt vì tội ác chiến tranh liên quan chiến dịch ở Gaza, mà một cuộc điều tra của Liên Hợp Quốc kết luận là diệt chủng. Chính quyền Iran cũng bị Tổ chức Ân xá Quốc tế cáo buộc lợi dụng chiến tranh để đàn áp có hệ thống, bắt giữ hàng nghìn người gồm nhà hoạt động, nhà báo và luật sư trong các phiên tòa không công bằng.

Cuộc can thiệp mới nhất của Mỹ khiến nhiều người Iran nhớ đến di sản của Mohammad Mossadegh, thủ tướng dân cử bị lật đổ năm 1953 trong cuộc đảo chính do CIA và MI6 dàn dựng sau khi ông quốc hữu hóa ngành dầu mỏ. Cựu Ngoại trưởng Mỹ Madeleine Albright từng thừa nhận năm 2000 rằng Washington đóng vai trò quan trọng trong cuộc đảo chính, gọi đó là “bước thụt lùi cho sự phát triển chính trị của Iran”.

Roxane Farmanfarmaian, giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học Cambridge, cho rằng những người Iran trong nước từng kỳ vọng Trump mang lại thay đổi, nhưng phần lớn đã thất vọng. Bà nhận định ngay cả khi chính quyền Iran thay đổi, cộng đồng hải ngoại cũng khó có thể tìm được tiếng nói chung.

“Iran đang đối đầu đế chế”

Naz Radboy, người Mỹ gốc Iran, lớn lên ở Mỹ và Anh nhưng vẫn giữ liên hệ sâu sắc với quê hương. Với chị, cuộc chiến là biểu hiện của chủ nghĩa đế quốc Mỹ chống lại chính phủ không chịu khuất phục Washington. Radboy ủng hộ giới lãnh đạo Iran và cho biết đã trả giá đắt vì điều đó.

“Iran đang đối đầu đế chế, và tôi đứng về phía Iran cùng các thể chế bảo vệ đất nước”, chị nói. “Iran không tồn tại trong chân không. Nó tồn tại trong trật tự quốc tế do một đế chế thống trị, với căn cứ quân sự bao quanh khu vực, lệnh trừng phạt tàn khốc và các chiến dịch thay đổi chế độ khắp phương Nam toàn cầu”.

Chiến tranh hiện vẫn bế tắc. Bất chấp sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ, Iran vẫn kiểm soát tuyến đường biển eo biển Hormuz, nơi vận chuyển 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Đây được xem là đòn bẩy lớn nhất của Tehran trong đàm phán với Washington. Giới lãnh đạo vùng Vịnh đang thúc đẩy một thỏa thuận tránh leo thang và mở lại eo biển, vốn bị đóng cửa từ khi xung đột bùng phát.

Với Radboy, điều cần chấm dứt không chỉ là chiến tranh mà còn là những lời kêu gọi hủy diệt Iran từ chính những người đồng hương. “Tôi đã chứng kiến những người bị lòng căm ghét chế độ Cộng hòa Hồi giáo nuốt chửng đến mức sẵn sàng hy sinh cả Iran. Dân thường có thể chết, nền kinh tế có thể sụp đổ, cơ sở hạ tầng có thể bị phá hủy miễn là làm suy yếu chính phủ”, chị nói.