Chiến sự tại Liban ảnh hưởng nặng nề đến người trẻ tự kỷ và tăng động

Từ Liban – Sau khi chồng qua đời vì COVID-19 năm 2020, bà Lena Kouyoumjian chuyển về sống cùng bố mẹ tại làng Mazraat Yachouh, cách Beirut khoảng 20 phút lái xe. Với một người năng động và hướng ngoại như bà, việc thay đổi chỗ ở không dễ dàng, nhưng bà chấp nhận vì cần người hỗ trợ chăm sóc con gái 20 tuổi Vana – người mắc chứng tự kỷ và không thể giao tiếp bằng lời.

Bà Lena nhận thấy các triệu chứng của con từ khi Vana hai tuổi. Đến nay, Vana vẫn chưa thể nói ra cảm giác của mình, và người mẹ làm hết sức để thấu hiểu con. Giống như nhiều người tự kỷ – và người có rối loạn phát triển thần kinh nói chung – Vana cần một môi trường ổn định, hỗ trợ cùng nếp sinh hoạt có cấu trúc để cảm thấy dễ chịu.

Liban đã chìm trong chiến tranh từ tháng 10/2023, với các cuộc không kích trên khắp đất nước và một cuộc khủng hoảng kinh tế tiếp tục tác động đến toàn bộ người dân, đặc biệt là những người có rối loạn phát triển thần kinh. Khi Israel leo thang tấn công miền nam Liban vào tháng 3, bà Lena – huấn luyện viên cho trẻ khuyết tật – hiểu rằng điều này có thể ảnh hưởng đến con gái tự kỷ của mình.

“Bất kỳ thay đổi đột ngột nào trong nếp sinh hoạt, tiếng ồn lớn, nỗi sợ hãi hay sự không chắc chắn đều có thể làm tăng lo âu và khiến các em cảm thấy không an toàn”, bà Lena nói. “Tôi thấy điều này ở con gái mình. Từ khi tình hình trở nên khó khăn hơn, con trở nên lo lắng và nhạy cảm hơn với những thay đổi xung quanh.”

Thách thức định kiến xã hội

Các triệu chứng tự kỷ và rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) khác nhau tùy người và tùy tình trạng, nhưng thường bao gồm các vấn đề về giác quan và rối loạn điều hòa cảm xúc. ADHD và tự kỷ thường xuất hiện cùng lúc, tạo thành AuDHD, khi các đặc điểm của cả hai tình trạng cùng biểu hiện.

Người có các tình trạng phát triển thần kinh này thường bị xã hội kỳ thị, trong đó có Liban, do hiểu biết chưa đầy đủ. Trong khi áp lực từ chiến tranh và tình trạng di dời hàng loạt gây ra các vấn đề tâm lý cho nhiều người, những người có rối loạn phát triển thần kinh dễ bị tổn thương hơn do nhu cầu hỗ trợ và nếp sinh hoạt ổn định.

“Làm cha mẹ của một đứa trẻ tự kỷ không phải việc ai cũng có thể làm. Thách thức tôi thường gặp là quyết định dành bao nhiêu thời gian và sức lực cho con”, bà Lena chia sẻ.

Hiệp hội Nhận thức Tự kỷ Liban (AAA) đã hỗ trợ cả hai mẹ con. Vana theo học tại AAA – tổ chức phi lợi nhuận ở Antelias, ngoại ô Beirut, hoạt động như một trường thay thế cho người trẻ tự kỷ – trong sáu năm qua. Tuy nhiên, chi phí leo thang trong thời chiến khiến Vana không thể đến lớp đều đặn.

“Ngay cả việc đi lại đến trung tâm cũng trở nên rất khó khăn, nhất là khi khó khăn tài chính gia tăng. Có những lúc con không thể đi được và phải ở nhà”, bà Lena nói.

Bà Ghada Hayek Makhoul, người đồng sáng lập AAA cùng các phụ huynh khác vào năm 2015, cho biết tổ chức đã nỗ lực không ngừng để nâng cao nhận thức về chứng tự kỷ tại Liban. “Nhiều người không biết tự kỷ thực sự là gì. Họ không biết về phổ tự kỷ, mức độ từ nhẹ đến trung bình đến nặng”, bà nói.

Quá tải giác quan

Con trai bà Ghada, Anthony, 27 tuổi, là người tự kỷ không nói được, tính tình điềm tĩnh và phụ thuộc nhiều vào người hỗ trợ. Dù không thể nói, mẹ anh cho biết rất dễ nhận ra khi anh bị stress: anh đưa tay bịt tai khi đau đớn vì khó chịu giác quan.

Người tự kỷ có thể nhạy cảm với tiếng ồn hơn người bình thường. Trong chiến tranh, người dân Liban phải chịu đựng nhiều âm thanh kinh hoàng, từ tiếng bom Israel nổ trên mặt đất đến tiếng nổ siêu thanh của máy bay chiến đấu bay qua đầu.

“Hãy tưởng tượng [với người tự kỷ] tiếng drone suốt ngày, tiếng bom, và cả độ rung của bom… tất cả những gì chúng ta nghe thấy, tất nhiên ảnh hưởng đến cháu rất nhiều”, bà Ghada nói. “Con trai tôi không thể xem TV nữa vì tin tức. Cháu tắt TV và giấu điều khiển từ xa. Điều đó quá sức với cháu.”

Mẹ của Anthony cho biết anh cảm nhận được căng thẳng và lo âu, ngay cả khi hiểu biết về những gì đang được nói hoặc đang diễn ra còn hạn chế. “[Nó ảnh hưởng] đến mọi giác quan, mọi thứ. Cháu không muốn xuống hồ bơi nữa. Trước đây cháu rất thích nước. Giờ thì không muốn vào hồ nữa”, bà nói. “Tôi không biết điều gì đã thay đổi. Vì ở ngoài trời? Vì âm thanh? Tôi không biết.”

Hỗ trợ sức khỏe tâm thần như một thứ xa xỉ

Chiến tranh của Israel tại Liban tác động kinh tế trực tiếp đến AAA và các tổ chức cung cấp hỗ trợ tâm lý hoặc cho người có rối loạn phát triển thần kinh. Khủng hoảng kinh tế Liban, với lạm phát có thể lên tới 17% trong năm nay, cũng dẫn đến tình trạng chảy máu chất xám của các chuyên gia có thể hỗ trợ nhóm này.

AAA là điểm tựa quan trọng cho các gia đình có trẻ tự kỷ, nhưng chi phí lên tới 700 USD/tháng cho trẻ học năm ngày một tuần. Với 80% dân số sống trong nghèo đói, ít người có thể chi trả cho dịch vụ như vậy.

“Chúng tôi cần thêm nhân viên được đào tạo, và cũng cần giữ chân những người đang rời khỏi đất nước. Vì vậy, chúng tôi cần trả lương tốt hơn, nhưng không đủ khả năng, bởi sẽ phải tăng gánh nặng cho phụ huynh”, bà Ghada nói. “Mọi thứ đang trong tình trạng khủng hoảng với tất cả mọi người trong thời chiến.”

Tình trạng tương tự cũng diễn ra với các dịch vụ sức khỏe tâm thần khác. Nhiều tổ chức phi chính phủ cung cấp trị liệu miễn phí, nhưng tư vấn riêng có thể tốn hơn 100 USD cho một buổi 50 phút.

Bà Nour Toukan, nhà nghiên cứu sức khỏe cộng đồng tại Enmaeya – nền tảng truyền thông về phát triển bền vững – cho biết chăm sóc cho người tự kỷ hoặc thậm chí ADHD “phần lớn là chi phí tự túc”. Chính phủ Liban đã triển khai Trợ cấp Khuyết tật Quốc gia vào năm 2023 với nguồn vốn từ Liên minh châu Âu và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), nhưng mức 40 USD/tháng không đủ trang trải những nhu cầu cơ bản nhất. Người tự kỷ có thể nhận thẻ khuyết tật cá nhân do Bộ Xã hội cấp, giúp họ đủ điều kiện nhận hỗ trợ, nhưng người mắc ADHD thì không.

Chương trình Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Liban, được Bộ Y tế Công cộng thành lập năm 2014, đang cố gắng thu hẹp khoảng trống hỗ trợ do các yếu tố kinh tế và địa lý gây ra. Tiến sĩ Rabih El Chammay, người sáng lập và giám đốc chương trình, cho biết một chiến lược sức khỏe tâm thần quốc gia cho trẻ em và thanh thiếu niên đang được hoàn thiện.

“Các nghiên cứu quốc gia về tự kỷ và ADHD cũng đã được thực hiện, cung cấp bằng chứng để định hướng công việc này. Chúng tôi đang gặp gỡ nhiều tổ chức, đặc biệt là các tổ chức đại diện cho gia đình người tự kỷ, để hiểu các ưu tiên và tạo đà cho hành động phối hợp”, ông nói. “Chiến tranh khiến công việc này khó khăn hơn vì có thể làm tăng nhu cầu hỗ trợ trong khi gián đoạn các dịch vụ mà người dân phụ thuộc vào.”

Thoái lui phát triển

Người di dời chịu tác động nặng nề nhất, nhưng tất cả những người tại Liban có việc học và nếp sinh hoạt bị gián đoạn đều bị ảnh hưởng. Adham Faraj, 23 tuổi, sinh viên tâm lý tại Đại học Mỹ ở Beirut, được chẩn đoán ADHD năm 2024, cho biết khi các lớp học chuyển sang trực tuyến vì chiến tranh, anh thấy mình ở nhà nhiều hơn.

“Ít tương tác hơn, đặc biệt nếu bạn gặp khó khăn với sự tập trung. Bạn kém động lực ra ngoài hơn, nên chỉ học từ trên giường”, Adham nói. Anh cho biết cường độ các cuộc không kích của Israel tại Liban khiến anh bất an, cùng với lo ngại về giá thuốc tăng.

“Luôn có lựa chọn thay thế rẻ hơn, nhưng điều đó phụ thuộc vào tầng lớp xã hội. Có thể một hộp thuốc 11 USD là phù hợp với một số người, nhưng không phải với tất cả”, anh nói.

Bà Rim Ajjour, nhà tâm lý học và trị liệu tâm lý tại Beirut, chuyên làm việc với người trẻ tự kỷ, nhận thấy nhiều kỹ năng mà người có rối loạn phát triển thần kinh học được trước chiến tranh nay đang bị mai một. “Với nguồn lực hạn chế ở Liban và sự thay đổi ưu tiên của người dân, khả năng tiếp cận trị liệu ngày càng hạn chế”, bà nói.

Bà Rim cho biết phòng khám của bà và các nơi khác đang cố gắng hết sức để duy trì khả năng tiếp cận trị liệu bằng cách giữ nguyên phí tư vấn, ngay cả khi chi phí của chính họ tăng lên. Khi các cuộc tấn công của Israel vẫn tiếp diễn ở miền nam Liban – nơi vẫn bị lực lượng Israel chiếm đóng, vi phạm lệnh ngừng bắn tháng 6 do Mỹ làm trung gian – nhiều người lo ngại tác động đến công việc của họ nếu xung đột quay lại quy mô toàn diện.

“Tôi không biết chúng tôi sẽ có thể chịu đựng thêm lần nữa hay không”, bà Rim nói.