Chiến lược Iran mới của ông Trump: 'Đánh mạnh' nhưng liệu có bền vững?

Cuộc đối đầu Mỹ – Iran vừa bước sang tháng thứ bảy với những diễn biến mới đầy căng thẳng. Sau hơn một tháng im ắng, hai bên đã nổ súng trở lại, và Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ có phản ứng mạnh mẽ, làm dấy lên lo ngại về một cuộc xung đột kéo dài ở vùng Vịnh.

Phát biểu với báo giới ngày 31/8 (giờ địa phương), ông Trump nói: “Chúng ta sẽ đánh họ thật mạnh... sẽ có một phản ứng”. Tuyên bố này được đưa ra ngay sau khi Iran phóng tên lửa vào hai căn cứ không quân có binh sĩ Mỹ đồn trú tại Jordan, nhằm đáp trả cuộc không kích của Mỹ vào đảo Larak ở eo biển Hormuz trước đó một ngày.

Theo trang tin Axios, chính quyền Trump có thể đang chuyển sang một chiến lược mới trong cuộc xung đột, được gọi là “không chiến tranh, không hòa bình”. Theo đó, Mỹ sẽ tập kích Iran định kỳ mà không tham gia vào một cuộc chiến tranh kéo dài. Vậy chiến lược này là gì và liệu quân đội Mỹ có thể duy trì được nó?

Diễn biến ngày 31/8

Mỹ đã tấn công các mục tiêu quân sự trên đảo Larak, nằm gần cảng chiến lược Bandar Abbas của Iran. Washington cho biết lực lượng của họ đã bắn trúng hai bệ phóng tên lửa mà họ cáo buộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đang chuẩn bị sử dụng để rải thủy lôi trên eo biển Hormuz. Truyền thông Iran đưa tin ba người đã thiệt mạng trong vụ việc.

Đáp lại, Iran đã phóng tên lửa vào hai căn cứ không quân có binh sĩ và trang thiết bị của Mỹ tại Jordan. Jordan cho biết đã đánh chặn 8 tên lửa. Tổng thống Trump ngay lập tức cam kết sẽ đáp trả.

Phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) ở Bishkek, Kyrgyzstan, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói rằng lực lượng nước này sẽ ngừng bắn nếu Mỹ làm điều tương tự, đồng thời thực hiện các cam kết theo thỏa thuận tạm thời ký hồi tháng 6 nhằm chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ trừng phạt và mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, thỏa thuận này đã hết hạn và đổ vỡ do những bất đồng về cách diễn giải các điều khoản mơ hồ.

Chiến lược của Mỹ thay đổi ra sao?

Cách tiếp cận của chính quyền Trump đối với cuộc chiến với Iran liên tục thay đổi. Ban đầu là một chiến dịch quân sự toàn diện kéo dài 40 ngày, sau đó là lệnh ngừng bắn được gia hạn.

Tháng 6, Tehran và Washington ký một biên bản ghi nhớ (MoU) về các điều khoản ngừng bắn và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán hòa bình rộng rãi hơn trong 60 ngày. Tuy nhiên, văn bản này nhanh chóng sụp đổ do sự mơ hồ, đặc biệt là về vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz, khiến hai bên đổ lỗi cho nhau vi phạm các điều khoản. Điều này dẫn đến việc Mỹ nối lại các cuộc tấn công Iran vào tháng 7, và Tehran lại trả đũa các mục tiêu quân sự Mỹ ở các nước vùng Vịnh lân cận.

Gần đây, chính quyền Trump chuyển từ hành động quân sự liên tục sang gây sức ép kinh tế, trong bối cảnh truyền thông Mỹ đưa tin quân đội nước này có thể đang thiếu đạn dược ở Trung Đông, nhất là tên lửa đánh chặn Patriot dùng để bảo vệ trước các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Tuy nhiên, chính quyền Trump bác bỏ thông tin này.

Tuần trước, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố chiến dịch gây sức ép kinh tế nhằm vào Iran, tuyên bố sẽ nhắm vào các lợi ích tài chính của nước này trên toàn thế giới, bao gồm dầu mỏ - nguồn thu chính. Mỹ cũng đã trừng phạt 60 thực thể bị cáo buộc tạo điều kiện cho Iran bán dầu và đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các quốc gia và công ty làm ăn với Tehran.

Ngày 31/8, Bộ trưởng Bessent nói rằng các cuộc tấn công của Iran là bằng chứng cho thấy Tehran “đang phản ứng dữ dội vì họ đang thua về kinh tế”. Đáp lại, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati tuyên bố nhận định nền kinh tế Iran sụp đổ là “không chính xác” và nước này có đủ ngoại tệ.

“Không chiến tranh, không hòa bình”

Tình hình hiện nay ngày càng giống một điểm trung gian bấp bênh với các giải pháp đang nhanh chóng biến mất, theo các nhà quan sát. Dù không bên nào tìm kiếm sự trở lại ngay lập tức của một cuộc chiến toàn diện, cả hai đều sẵn sàng đáp trả quân sự khi cho rằng lợi ích của mình bị đe dọa.

Axios đưa tin chính quyền Trump đang xem xét chiến lược tấn công Iran định kỳ để đảm bảo an toàn cho các tàu chở dầu di chuyển khỏi khu vực vùng Vịnh. Kế hoạch này vẫn chưa được ông Trump phê duyệt. Iran gần như đã đóng cửa eo biển Hormuz từ đầu tháng 3, chỉ cho phép một số tàu được coi là “thân thiện” đi qua. Cả hai bên đều tuyên bố kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng này, với việc Iran bắn tên lửa vào tàu thuyền cố đi qua mà không được phép, còn ông Trump khẳng định Hải quân Mỹ đang hộ tống tàu thành công.

Trita Parsi, giám đốc Viện Quincy có trụ sở tại Mỹ, nhận định: “Đánh bom một quốc gia định kỳ là chiến đấu trong một cuộc chiến vĩnh viễn... không có cách nào tránh khỏi điều đó”. Ông nói thêm rằng chính quyền Trump dường như đang từ bỏ việc giải quyết vấn đề bằng quân sự, kinh tế hay ngoại giao, thay vào đó dùng đến chiến tranh thường trực để quản lý vấn đề, và đây là “một thất bại hoàn toàn so với điểm xuất phát của Mỹ khi nghĩ cuộc chiến sẽ kéo dài không quá bốn ngày”.

Chiến lược mới có bền vững?

Giới phân tích cho rằng có nhiều lý do khiến Mỹ khó có thể duy trì áp lực với Iran vô thời hạn. Mohammad Eslami, nghiên cứu viên tại Đại học Tehran, cho rằng chính quyền Trump đang theo đuổi một cuộc xung đột “có tính toán” với Iran để giành quyền kiểm soát eo biển, nơi trước chiến tranh hoàn toàn tự do cho tàu thuyền qua lại. Ông cảnh báo các cuộc tấn công định kỳ có thể làm leo thang căng thẳng trong khu vực.

Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Washington, cho rằng việc leo thang trở lại là điều không thể tránh khỏi sau khi MoU sụp đổ. Bà nói: “Iran đã nói rõ lập trường của mình: nếu Washington quay lại MoU, Tehran cũng sẽ quay lại; nếu Mỹ tiếp tục ưu tiên áp lực quân sự, Iran sẽ leo thang. Việc quay trở lại MoU là con đường rõ ràng nhất để hạ nhiệt căng thẳng”. Ngược lại, cả hai bên có nguy cơ mất kiểm soát tình hình.

Dù Iran cho biết đã đạt được khuôn khổ thỏa thuận với Oman về việc quản lý eo biển Hormuz trong tương lai, Eslami nhận định người Mỹ có thể không cần một giải pháp ngoại giao ngay lúc này, mà muốn chờ sau cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 để tiếp tục gây sức ép kinh tế.

Lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz hiện ở mức thấp nhất mọi thời đại, giảm từ khoảng 100 tàu mỗi ngày xuống trung bình 7 tàu/ngày trong thời gian chiến tranh. Bà Mortazavi cảnh báo: “Tehran sẽ không đầu hàng dưới áp lực kinh tế. Cả hai bên có thể tin rằng họ kiểm soát được tình hình leo thang, nhưng mỗi cuộc đụng độ mới lại làm tăng nguy cơ xung đột khu vực rộng lớn hơn”.

Ngoài ra, khả năng duy trì các cuộc tấn công của Mỹ còn bị nghi ngờ do thông tin thiếu đạn dược. Về mặt chính trị, tỷ lệ ủng hộ của ông Trump trong nước đã giảm xuống còn 33%, khi giá xăng tăng cao và cuộc chiến kéo dài tạo áp lực ngày càng lớn.

Vai trò của Israel

Cuộc chiến với Iran bắt đầu như một chiến dịch quân sự chung Mỹ - Israel, nhưng hiện hai nước dường như có những ưu tiên khác nhau. Tháng trước, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nhắc lại quyết tâm ngăn chặn Iran chế tạo vũ khí hạt nhân, dù không có bằng chứng Tehran đang theo đuổi vũ khí này.

Israel mới chính thức tấn công Iran một lần kể từ lệnh ngừng bắn ban đầu vào tháng 4, nhưng nước này đã gây cản trở đối với MoU tháng 6, từ chối rút quân khỏi miền nam Lebanon dù thỏa thuận yêu cầu ngừng bắn trên tất cả các mặt trận. Trong khi đó, ưu tiên của Mỹ là tìm cách thoát khỏi chiến tranh, bao gồm mở lại eo biển Hormuz và giảm chi phí kinh tế, chính trị của cuộc xung đột trước thềm bầu cử giữa kỳ.

Ông Parsi của Viện Quincy nhận định lợi ích của hai đồng minh không còn hội tụ: “Mỹ không có lợi ích trong cuộc chiến vĩnh viễn với Iran”.