Chiến dịch 'Cô lập kinh tế' của Mỹ với Iran: Khó đạt mục tiêu

Tuần trước, Pakistan tuyên bố sẽ không tuân thủ các biện pháp trừng phạt mới nhất mà Mỹ áp đặt lên Iran và sẽ tiếp tục hoạt động thương mại với nước láng giềng. Thông báo này được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Trung Quốc đưa ra tuyên bố tương tự.

Gói trừng phạt do Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố vào ngày 24/8 theo chiến dịch mang tên “Cô lập kinh tế” được mô tả là “các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt nhất trong lịch sử”, nhằm tạo ra “sự cô lập kinh tế phối hợp lớn nhất trong lịch sử thế giới”. Trước đó, Tổng thống Donald Trump gọi đây là “NGÀY D KINH TẾ” trên mạng xã hội và cảnh báo về “hậu quả kinh tế to lớn” đối với bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Iran.

Việc Mỹ ném bom và phong tỏa hải quân kéo dài sáu tháng không đem lại chiến thắng nào, nên kế hoạch hiện tại là bóp nghẹt Iran bằng biện pháp kinh tế để buộc nước này đầu hàng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bị coi là bất hợp pháp, tàn nhẫn và sẽ thất bại vì nhiều lý do.

Trước hết, các lệnh trừng phạt kinh tế hiếm khi lật đổ được chính phủ, mà chỉ làm người dân nghèo đi, trao quyền cho lực lượng an ninh kiểm soát hoạt động buôn lậu và tạo cho quốc gia bị trừng phạt một điểm tựa đoàn kết dân tộc. Thứ hai, các tính toán về thị trường dầu mỏ toàn cầu cho thấy việc loại bỏ xuất khẩu dầu của Iran sẽ làm trầm trọng thêm cú sốc lạm phát đình trệ mà châu Âu, Nhật Bản và các đồng minh khác của Mỹ đang phải gánh chịu do eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Quan trọng hơn, chiến dịch này nhắm vào Trung Quốc, nước mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Nếu Mỹ trừng phạt Ngân hàng Trung Quốc hoặc Ngân hàng Công thương Trung Quốc, Bắc Kinh sẽ không đáp lại bằng một công hàm ngoại giao nhẹ nhàng mà có thể sẽ hạn chế xuất khẩu đất hiếm.

Trung Quốc đã từng thử nghiệm và giành chiến thắng trong vấn đề này. Tháng 4/2025, Bắc Kinh áp đặt giấy phép xuất khẩu đất hiếm nặng để đáp trả thuế quan của ông Trump, và trong vòng vài tuần, các nhà sản xuất ô tô Mỹ và châu Âu đã phải ngừng dây chuyền lắp ráp do thiếu nam châm đất hiếm. Đến tháng 10/2025, Trung Quốc công bố một gói biện pháp lớn hơn và Washington đã nhượng bộ, đồng ý thu hồi các hạn chế mới mở rộng đối với các công ty Trung Quốc để đổi lấy việc Bắc Kinh đình chỉ các biện pháp trong một năm.

Giấy phép xuất khẩu tháng 4 vẫn chưa được dỡ bỏ và việc đình chỉ các biện pháp tháng 10 sẽ kết thúc vào tháng 11. Ông Bessent đã chọn thời điểm này, chỉ hơn hai tháng trước khi chế độ đất hiếm mở rộng của Trung Quốc quay trở lại và vài tuần trước chuyến thăm Washington dự kiến của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, để thông báo với Bắc Kinh rằng họ phải đứng về phía Mỹ hoặc chống lại Mỹ. Đây là một cái bẫy do chính nước Mỹ tạo ra.

Bắc Kinh đã tuyên bố rõ lập trường của mình. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiên cho biết: “Trung Quốc đã nhiều lần bày tỏ sự phản đối kiên quyết đối với các biện pháp trừng phạt đơn phương bất hợp pháp không có cơ sở trong luật pháp quốc tế hoặc sự cho phép của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Chiến tranh kinh tế và áp lực tối đa không mang lại giải pháp nào.”

Quan điểm này không chỉ của riêng chính phủ Trung Quốc. Điều 2(4) của Hiến chương Liên hợp quốc cấm đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào. Việc Mỹ từ bỏ Hiến chương Liên hợp quốc vượt xa vấn đề Iran.

Mỹ hiện là quốc gia ít gắn kết nhất với chủ nghĩa đa phương dựa trên Liên hợp quốc trong số 193 quốc gia thành viên. Tháng 1/2026, Washington rút khỏi hơn 60 tổ chức quốc tế. Năm 2025, Mỹ chỉ bỏ phiếu cùng với đa số quốc tế trong 5% các nghị quyết được ghi nhận của Đại hội đồng Liên hợp quốc.

Tại thời điểm này, mọi chính phủ nên rút ra ba kết luận. Thứ nhất, Mỹ đã từ bỏ Hiến chương Liên hợp quốc. Thứ hai, các cam kết an ninh của Mỹ là không đáng tin cậy. Thứ ba, phụ thuộc vào thương mại dựa trên đồng đô la khiến các quốc gia dễ bị tổn thương trước các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Trên khắp thế giới, các quốc gia đang chuyển sang các thỏa thuận phòng thủ mới, chẳng hạn như Hiệp định Mecca giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan. Họ cũng đang dịch chuyển khỏi các khoản thanh toán bằng đồng đô la Mỹ và giảm nắm giữ trái phiếu kho bạc Mỹ trong dự trữ ngoại hối. Nhiều nước cũng chuyển sang sử dụng các mô hình AI mã nguồn mở của Trung Quốc thay vì trả phí cho các mô hình độc quyền của Mỹ.

Lịch sử cổ đại dường như đang lặp lại. Nhà sử học Thucydides từng ghi lại lời chế nhạo của các tướng lĩnh Athens với người Melos vào năm 416 trước Công nguyên: “Kẻ mạnh làm những gì họ có thể, kẻ yếu chịu những gì họ phải chịu.” Chỉ mười hai năm sau, Athens đã bị Sparta đánh bại. Nước Mỹ ngày nay cũng đang chế nhạo Iran và các quốc gia khác theo cách tương tự, nhưng các chính phủ trên thế giới sẽ không mù quáng đi theo Washington vào thảm họa.