Cắt giảm nhập cư có làm sụp đổ kinh tế? Canada có thể cho Australia câu trả lời

Việc cắt giảm mạnh nhập cư ròng có "phá hủy nền kinh tế" hay mang lại sự "tái thiết lập" dân số cần thiết để khôi phục mức sống đang trì trệ của Australia? Đây là câu hỏi đang gây chia rẽ trong chính trường nước này, khi Công đảng và đảng One Nation đang ngày càng lớn mạnh đưa ra những tầm nhìn trái ngược nhau về một chương trình nhập cư vì lợi ích quốc gia.

Hồi tháng 9, thủ lĩnh đảng dân túy One Nation, bà Pauline Hanson, công bố kế hoạch cắt giảm hơn 750.000 người nhập cư tạm thời trong vòng ba năm, nhắm vào sinh viên quốc tế và thân nhân của người lao động có tay nghề. Để đạt được mức giảm đó, đảng này cho rằng nhập cư ròng nước ngoài (NOM) sẽ phải chuyển sang âm trong ba năm, trước khi áp mức trần 130.000 người mỗi năm.

Con số này tương phản với mục tiêu NOM dài hạn 225.000 người của Công đảng, và với ước tính chính thức gần nhất là 292.000 người trong năm tính đến tháng 3.

Bộ trưởng Nội vụ Tony Burke tuyên bố kế hoạch của One Nation, nếu được thực thi, sẽ "phá hủy các dịch vụ công và nền kinh tế Australia". Bà Hanson phản bác, nhanh chóng đổ lỗi cho mức tăng dân số cao của Australia trong những năm qua là nguyên nhân gây ra các vấn đề kinh tế. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, bà nói rằng "các nhóm lợi ích đang cảnh báo Australia có thể đối mặt với suy thoái kỹ thuật nếu cắt giảm nhập cư", nhưng "người Australia đã sống trong suy thoái bình quân đầu người suốt nhiều năm. Cuộc sống của họ ngày càng tồi tệ vì nhập cư. Canada đã cho thấy mức sống cải thiện khi nhập cư bị cắt giảm".

Canada từ lâu được xem là quốc gia "chị em" với Australia – quy mô tương đồng, văn hóa tương đồng, nền kinh tế tương đồng. Và quốc gia Bắc Mỹ này đang trải qua một cuộc điều chỉnh nhập cư mạnh mẽ khiến tăng trưởng dân số gần như bằng phẳng.

Khác với bà Hanson, các nhà hoạch định chính sách Canada không nhắm tới một mức nhập cư ròng cụ thể. Thay vào đó, họ triển khai một loạt chính sách nhằm giảm tỷ lệ người nhập cư tạm thời trong dân số từ đỉnh 7,6% năm 2024 xuống còn 5%. Canada hiện đã đi được khoảng nửa chặng đường. Chính phủ nước này giảm lượng người tạm trú mới, đặc biệt là sinh viên quốc tế, siết chặt việc gia hạn lưu trú và cấp quyền thường trú cho một số người nhập cư tạm thời.

Tăng trưởng dân số hàng năm của Canada đã giảm từ 3,1% đầu năm 2024 xuống chỉ còn 0,5% hiện nay. Vậy nền kinh tế Canada đã xoay xở ra sao? Và kinh nghiệm của họ nói gì với Australia về cách ứng phó với những lời kêu gọi ngày càng tăng đòi áp dụng đường lối nhập cư cứng rắn hơn?

Hồi tháng 5, Viện CD Howe, một thinktank hàng đầu của Canada, công bố báo cáo về nền kinh tế nước này trong "kỷ nguyên nhập cư thấp hơn", với tiêu đề "Tái thiết lập kỳ vọng". Mô hình của các tác giả Don Drummond và Parisa Mahboubi dự báo việc làm tại Canada có thể giảm trong năm nay và năm sau. Tăng trưởng GDP thực năm 2026 có thể không quá 0,5%, và "không cao hơn nhiều" mức 1% tính theo bình quân dài hạn.

Việc làm giảm thường là dấu hiệu đáng lo, nhưng Drummond và Mahboubi cho rằng đây thực ra là "những gì một thị trường lao động vận hành bình thường tạo ra, trong bối cảnh các chuyển dịch nhân khẩu đang diễn ra". Họ nhấn mạnh: "Đây không phải dấu hiệu của một nền kinh tế đang chật vật. Kinh tế Canada không hề hỏng. Nó đang điều chỉnh. Hiểu rõ quá trình điều chỉnh đó là tiền đề cho chính sách đúng đắn trong những năm tới".

Nathan Janzen, kinh tế trưởng cấp phó tại Ngân hàng Hoàng gia Canada, đồng tình với đánh giá này. Ông nói: "Những thay đổi dân số đã làm thay đổi cách chúng ta cần diễn giải dữ liệu kinh tế". Lĩnh vực đại học chịu tác động đặc biệt nặng từ các quy định nhập cư chặt hơn. Chính phủ cũng dành ngoại lệ cho người nhập cư làm việc trong các lĩnh vực thiếu hụt lao động như nông nghiệp và kinh tế chăm sóc.

Nhìn tổng thể, Janzen cho rằng "nền kinh tế Canada đã tương đối kiên cường". Ông lý giải: "Nếu các ước tính dân số của chúng tôi đúng, chúng ta có thể có tăng trưởng việc làm âm mà tỷ lệ thất nghiệp vẫn giảm. Và nền kinh tế bình quân đầu người có vẻ đang tốt lên".

Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo không nên giả định trải nghiệm của Canada sẽ lặp lại tại Australia. Jonathan Kearns, kinh tế trưởng tại Challenger, lưu ý rằng làn sóng nhập cư hậu đại dịch của Canada lớn hơn nhiều so với Australia. Ông nói: "Dù người dân ở đây có hào hứng với nhập cư hậu Covid của chúng ta, con số đó chẳng thấm vào đâu so với họ".

Ngay cả hiện nay, dân số Canada vẫn cao hơn 5% so với mức dự kiến dựa trên xu hướng trước Covid. So sánh, dân số Australia chỉ cao hơn 0,2% so với đường xu hướng trước đại dịch. "Vì vậy, mức giảm [tăng trưởng dân số của Canada] phải được đặt trong bối cảnh mức tăng khổng lồ trước đó", Kearns nói.

Canada cũng bắt đầu siết nhập cư vào thời điểm thất nghiệp cao sau hàng loạt đợt tăng lãi suất mạnh của Ngân hàng Trung ương Canada. Ngược lại, nếu Australia siết mạnh nhập cư, nước này sẽ làm điều đó khi thị trường lao động đang thắt chặt với tỷ lệ thất nghiệp 4,6% và tình trạng thiếu hụt lao động lan rộng.

Luci Ellis, kinh tế trưởng tại Westpac, nói: "Tôi không nghĩ có thể chỉ tay vào Canada và nói 'Họ đã ổn'. Có những yếu tố chu kỳ giúp giải thích khả năng chống chịu của Canada trước việc siết nhập cư. Đó cũng là vì họ đang phục hồi từ suy thoái".

Dù kinh tế Canada đến nay đã xoay xở với các chính sách nhập cư chặt hơn, dường như không có nhiều mong muốn biến chúng thành đặc điểm vĩnh viễn ở một quốc gia vẫn rộng mở với nhập cư. Canada, giống Australia, đang già hóa dân số, đồng nghĩa tỷ lệ người lao động đóng thuế ngày càng thu hẹp để chi trả lương hưu, chăm sóc người già và dịch vụ y tế cho người cao tuổi.

Phân tích của Viện CD Howe cho thấy nếu kỷ nguyên tăng trưởng dân số thấp hiện nay trở thành vĩnh viễn, nền kinh tế Canada sẽ nhỏ hơn khoảng 11,5% vào năm 2060 so với dự báo chính thức của chính phủ. Các tác giả viết: "Hàm ý cho tính bền vững tài khóa là đáng kể. Khoảng cách này chuyển thành nguồn thu yếu hơn về mặt cấu trúc và tỷ lệ nợ cao hơn".

Janzen nói rằng nếu không có nhập cư, "tình trạng thiếu lao động sẽ là đặc điểm cấu trúc của nền kinh tế". Ông nhận định: "Quan điểm là đây sẽ là một điều chỉnh tạm thời, trước khi chúng ta quay lại mức nhập cư gần với tỷ lệ lịch sử".

Và dù Australia có thể không muốn sao chép chính xác cuộc tái thiết lập nhập cư mạnh mẽ của Canada, vẫn còn những câu hỏi chính đáng về cách quản lý tốt hơn chương trình nhập cư tạm thời đã phình to trong những năm gần đây.

Bà Ellis cho rằng các nhà tuyển dụng Australia đã trở nên quá phụ thuộc vào lao động nước ngoài, từ đầu bếp đến lao động ở vùng nông thôn, và điều này khiến việc đào tạo và tuyển dụng người bản địa bị xem nhẹ, kể cả khi phải trả lương cao hơn. Bà nói: "Bằng cách chọn tăng trưởng dân số cao với thành phần tạm thời lớn, chúng ta đã khiến các nhà tuyển dụng dễ dàng tìm người nước ngoài mỗi khi cần tuyển. Có những ngành chắc chắn đã trở nên phụ thuộc vào điều đó. Điều này làm suy giảm khả năng và thiện chí đào tạo lực lượng lao động địa phương của bạn".