Cắt điện kéo dài làm bùng phát làn sóng biểu tình tại Libya

Libya đang chìm trong một cuộc khủng hoảng năng lượng mới khi tình trạng mất điện kéo dài tới 10 giờ mỗi ngày, kết hợp với đợt nắng nóng lên tới 48 độ C, đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình và bất tuân dân sự trên diện rộng tại thủ đô Tripoli và các khu vực lân cận.

Người biểu tình, chủ yếu là thanh niên, đã phong tỏa các tuyến đường chính, đốt lốp xe và chặn cửa các tòa nhà công quyền. Tại Bộ Ngoại giao ở Tripoli, đám đông đổ một xe tải đất trước cổng để ngăn lối vào, đòi trừng phạt tham nhũng và giải tán các thể chế chính trị đang bị chia rẽ sâu sắc. Phong trào bất tuân dân sự do nhóm Souq Al-Jumaa khởi xướng, với sự tham gia của các nhà hoạt động ở Tajoura và Janzour, nhằm gây sức ép buộc Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) phải giải quyết tình trạng suy giảm thảm hại của các dịch vụ cơ bản.

Căng thẳng leo thang khi một nhóm người biểu tình khác xông vào khu phức hợp dầu khí Mellitah hôm thứ Ba, buộc Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Libya (NOC) phải ngừng hoạt động tại mỏ dầu El Feel và đình chỉ một phần mỏ Wafa. Sự gián đoạn này đã làm tê liệt nguồn khí đốt phục vụ sản xuất điện, khiến nhiều tổ máy phát điện ngừng hoạt động. Dù GNU sau đó đã giành lại quyền kiểm soát khu phức hợp và nối lại hoạt động bơm khí, nhưng sự mong manh của lĩnh vực năng lượng Libya vẫn hiện rõ.

Trong bối cảnh hỗn loạn trong nước, các nhân vật quốc tế vẫn thúc đẩy hòa hợp chính trị. Massad Boulos, cố vấn Mỹ về vấn đề châu Phi, gần đây đã có cuộc thảo luận với Thủ tướng GNU Abdul Hamid Dbeibah, nhấn mạnh nhu cầu cấp bách về thống nhất Libya và hợp tác an ninh để đạt được ổn định lâu dài, ngăn chặn tình trạng ly khai.

Libya bị chia rẽ từ năm 2014 khi cuộc nội chiến nổ ra giữa các phe phái ở miền tây và miền đông. Sự chia rẽ vẫn tồn tại bất chấp lệnh ngừng bắn năm 2020, với GNU hoạt động tại Tripoli và một chính quyền đối địch trung thành với chỉ huy quân sự Khalifa Haftar ở phía đông.

'Chán ngấy những lời hứa suông'

Đối với người dân Libya thường nhật, cuộc khủng hoảng đã trở nên không thể chịu đựng nổi. Roa Nasef, một kỹ sư hệ thống năng lượng vừa trở về Libya sau bảy năm sống ở nước ngoài, bày tỏ sự thất vọng. Cô nói với Al Jazeera rằng người dân Libya 'chán ngấy những lời hứa lặp đi lặp lại' và sự phụ thuộc vào các giải pháp tạm thời. Ổn định lưới điện, theo cô, đòi hỏi hiện đại hóa mạng lưới truyền tải và áp dụng tầm nhìn dài hạn bao gồm năng lượng tái tạo, chứ không chỉ công bố các dự án không bao giờ thành hiện thực.

Vấn đề này trải dài khắp cả nước. Areej Badr, một cư dân Benghazi ở phía đông, mô tả tình hình là 'bi thảm'. Cô lưu ý rằng sở hữu một máy phát điện riêng hiện là cách duy nhất để duy trì nguồn điện ổn định suốt ngày. Việc cắt điện làm gián đoạn nguồn cung cấp nước, hư hỏng thực phẩm và khiến cuộc sống của người bệnh và người già thêm tồi tệ.

Sự sụp đổ mang tính hệ thống

Trong khi cơn thịnh nộ của công chúng gia tăng, các chuyên gia năng lượng và cựu quan chức cho rằng đó là sự sụp đổ mang tính hệ thống kéo dài hàng thập kỷ. Một cựu quan chức của Tổng Công ty Điện lực Libya (GECOL), giấu tên, nói với Al Jazeera rằng một trong những nguyên nhân chính là thất bại trong việc hoàn thành các dự án chiến lược lớn khởi động trước năm 2011, bao gồm nhà máy điện hơi nước Gulf gần Sirte và nhà máy điện hơi nước West Tripoli.

Cả hai đều được thiết kế gồm bốn tổ máy với tổng công suất dự kiến 1.400 MW mỗi nhà máy. Dự án West Tripoli vẫn dang dở, trong khi chỉ hai trong bốn tổ máy 350 MW của Sirte được kết nối lưới. Sự chậm trễ khiến Libya phụ thuộc nhiều hơn vào các cơ sở cũ, vốn cần bảo trì kỹ lưỡng. Cựu quan chức cho biết sự cải thiện tương đối về điện trong năm 2023 và 2024 chủ yếu nhờ các nhà máy khí đốt ký hợp đồng từ nhiều năm trước, chứ không phải do một cuộc đại tu toàn diện. Những dự án đó bổ sung công suất và giảm thâm hụt, nhưng không loại bỏ được nó hoặc đáp ứng mức tăng nhu cầu hàng năm ước tính lên tới 600 MW.

Chuyên gia năng lượng Ahmed al-Meslati nói rằng việc chỉ tập trung vào công suất phát điện đã bỏ qua các điểm yếu nghiêm trọng trong cơ sở hạ tầng và việc bảo trì chậm trễ, khiến điện không thể được cung cấp ổn định. Ông nói thêm rằng việc Ai Cập nối lại xuất khẩu điện vào tháng 7 chỉ mang lại sự giảm nhẹ hạn chế, cung cấp khoảng 70 MW – một đóng góp nhỏ so với tổng nhu cầu của Libya.

Rabie Khalifa, phát ngôn viên Bộ Điện lực của chính quyền miền đông đối địch, cho biết các đợt cắt điện gần đây không chỉ do thiếu nhiên liệu, mà còn do một đường dây tải điện 400 kV bị hỏng dưới nhu cầu cao điểm mùa hè, gây ra hiệu ứng domino dẫn đến sự sụp đổ trên diện rộng của lưới điện.