Căng thẳng Nigeria – Nam Phi leo thang vì làn sóng bài ngoại

Nigeria đã đe dọa các biện pháp trả đũa Nam Phi sau khi Abuja bắt đầu hồi hương hàng trăm công dân khỏi nước này trong tuần này, giữa những cáo buộc về các cuộc tấn công bài ngoại của người biểu tình Nam Phi. Căng thẳng ngoại giao giữa hai quốc gia đã gia tăng kể từ làn sóng biểu tình chống nhập cư bạo lực mới nhất của hàng nghìn người Nam Phi, những người kêu gọi các biện pháp trục xuất hàng loạt nghiêm ngặt.

Nam Phi từ lâu đã thu hút người di cư từ khắp châu lục, cả hợp pháp lẫn bất hợp pháp. Theo số liệu của Cơ quan Thống kê Nam Phi, số lượng người nước ngoài tại đây là 2,4 triệu người vào năm 2022, chiếm khoảng 3,7% tổng dân số 65 triệu người. Tuy nhiên, nhiều người Nam Phi cho rằng số lượng lớn người nhập cư bất hợp pháp góp phần gây ra thất nghiệp và gây áp lực lên các dịch vụ công.

Đã có ba làn sóng biểu tình chống nhập cư kể từ năm 2008, tất cả đều trở nên bạo lực, gây thương vong và cướp bóc cửa hàng cùng tài sản khác. Phần lớn sự tức giận nhắm vào công dân Zimbabwe, Mozambique, Malawi, Nigeria và Ghana. Bộ trưởng Ngoại giao Nigeria, Bianca Odumegwu-Ojukwu, cáo buộc chính phủ Nam Phi không lên án mạnh mẽ bạo lực nhằm vào công dân Nigeria, làm tổn hại mối quan hệ gắn bó giữa hai nước kể từ thời kỳ Nigeria hỗ trợ Nam Phi trong cuộc chiến chống apartheid.

Ít nhất hai người đàn ông Nigeria đã thiệt mạng trong tháng 4 trong làn sóng bạo lực mới nhất. Một người, Amaramiro Emmanuel, bị giết sau khi bị đánh đập bởi các sĩ quan Lực lượng Quốc phòng Nam Phi vào ngày 20/4. Người còn lại, Ekpenyong Andrew, bị bắt giữ tại Pretoria trước khi được tìm thấy đã chết tại nhà xác. Bà Odumegwu-Ojukwu cho biết người Nigeria bị 'quấy rối' dù có tư cách pháp lý hợp lệ, các doanh nghiệp hợp pháp bị cướp bóc, và trẻ em buộc phải nghỉ học. 'Cảnh sát không làm gì cả', bà nói thêm. Ít nhất 1.000 người Nigeria dự kiến được hồi hương trong tuần này, nhưng con số này đang tăng lên.

Trong bài phát biểu tối chủ nhật, Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa công bố các biện pháp mới nhằm giải quyết tình trạng nhập cư bất hợp pháp. Người sử dụng lao động thuê lao động không có giấy tờ sẽ phải đối mặt với án tù thay vì chỉ bị phạt tiền. Các tòa án chuyên trách sẽ được thành lập để đẩy nhanh việc trục xuất, và một cơ sở dữ liệu sinh trắc học của 'mọi người trong nước' sẽ được thiết lập. Ông Ramaphosa cảnh báo người Nam Phi không được tự ý hành động, nhấn mạnh trách nhiệm thực thi luật nhập cư thuộc về nhà nước.

Nigeria đang xem xét các biện pháp trả đũa đối với Nam Phi. Bộ trưởng Odumegwu-Ojukwu cho biết quyết định này chưa bị loại trừ và cần được đưa ra ở cấp cao nhất của chính phủ. Trước đây, đám đông giận dữ từng nhắm vào các doanh nghiệp Nam Phi tại Nigeria. Tuy nhiên, người phát ngôn cảnh sát Nigeria cảnh báo không được tấn công người Nam Phi tại nước này.

Các cuộc tấn công bài ngoại gia tăng do tỷ lệ thất nghiệp, tội phạm và bất bình đẳng xã hội cao, hệ quả kéo dài của chế độ apartheid. Các chuyên gia cho rằng sự thất vọng đang đổ dồn vào người nước ngoài, những người bị coi là cướp mất cơ hội kinh tế. Sự trỗi dậy của các phong trào dân quân như Operation Dudula và March and March càng thổi bùng làn sóng chống nhập cư. Chính trị cũng là một yếu tố, khi các nhóm cánh hữu như Patriotic Alliance miêu tả người nhập cư dưới góc nhìn tiêu cực. Ghana là nước đầu tiên bắt đầu hồi hương công dân, với ít nhất 1.000 người được đưa về. Mozambique cũng đã hồi hương hơn 700 công dân, với 5 người thiệt mạng do các cuộc tấn công bài ngoại.

Trên mạng xã hội, một số nhà hoạt động chống nhập cư ấn định ngày 30/6 là hạn chót để tất cả người nước ngoài bất hợp pháp rời khỏi Nam Phi, đe dọa 'đổ máu' nếu không tuân thủ. Tuy nhiên, chính phủ không đưa ra bất kỳ hạn chót nào. Đây không phải lần đầu tiên căng thẳng gia tăng giữa hai nước. Năm 2008, các cuộc tấn công đã khiến 62 người thiệt mạng. Năm 2015, bảy người chết sau phát ngôn của Vua Zulu. Năm 2019, 12 người thiệt mạng trong các cuộc tấn công tại Johannesburg, khiến Nigeria đóng cửa đại sứ quán.