Căng thẳng biên giới sườn phía đông NATO: Latvia, Litva đối mặt áp lực từ Belarus

Hôm thứ Hai, một nhóm đàn ông đeo mặt nạ và trang bị vũ khí đã tìm cách vượt biên từ Belarus vào Latvia cùng với 20 người di cư không có giấy tờ. Nhóm này đã bị quân đội Latvia chặn lại.

Theo Bộ trưởng Nội vụ Latvia Janis Dombrava, những kẻ hộ tống có vũ trang ở phía Belarus đã đe dọa binh sĩ Latvia và tích cực thúc ép, lùa nhóm người di cư về phía biên giới Latvia. Ông Dombrava cho biết đây là một vụ khiêu khích đặc biệt công khai và hung hăng so với nhiều vụ việc trước đó.

Sau đó, một nhóm đàn ông đeo mặt nạ đã vào được lãnh thổ Latvia, phá hủy một hộp điện và lấy đi các camera giám sát trước khi quay trở lại Belarus. Các quan chức Latvia coi đây là hành động phá hoại do Belarus dàn dựng, song chưa rõ nhóm này có phải là những người trong vụ việc trước đó hay không.

Kể từ năm 2021, Belarus – đồng minh của Nga – đã sử dụng vấn đề di cư như một công cụ nhằm gây bất ổn cho sườn phía đông NATO. Belarus có chung đường biên giới với Nga, Ukraine, Ba Lan, Litva và Latvia, trong đó Latvia được xem là mắt xích yếu nhất của châu Âu.

Chuyên gia về vùng Baltic Bartosz Chmielewski thuộc Trung tâm Nghiên cứu phương Đông có trụ sở tại Ba Lan nhận định cuộc khủng hoảng tại biên giới EU – Belarus đã kéo dài 5 năm và tình hình ở Latvia diễn biến xấu đi từ tháng 5 năm nay. Ông cho biết số vụ vi phạm biên giới và số người vượt biên gia tăng đều đặn; riêng trong tháng 9 và tháng 10, số vụ vi phạm đã lên tới 12.000, tương đương tổng số của cả năm trước đó.

Theo Olevs Nikers, Chủ tịch Quỹ An ninh Baltic tại Latvia, một cuộc ùa vào kiểu Ceuta là điều có thể xảy ra về mặt vật lý và cần được tính đến trong kế hoạch. Ông nhắc đến việc hàng chục nghìn người gần đây đã vượt biên từ Maroc vào Tây Ban Nha. Tuy nhiên, theo ông Nikers, chiến lược hiệu quả hơn có thể là duy trì áp lực ở mức thấp kéo dài, bởi nó gây kiệt sức, tạo áp lực ngân sách và làm nảy sinh căng thẳng giữa các đồng minh – điển hình là việc Ba Lan tái lập kiểm soát biên giới với Litva.

Ông cũng lưu ý rằng đường biên giới của Litva với Belarus dài gấp bốn lần so với đường biên giới dài 173km của Latvia, song áp lực lại đang tập trung vào Latvia. Theo ông, điều này cho thấy đây không giống một dòng di cư tự phát mà giống một công cụ có chủ đích, được điều chỉnh để thử thách quốc gia láng giềng được cho là dễ bị tổn thương nhất.

Bất kỳ áp lực di cư nào từ Belarus cũng có thể gây hỗn loạn về mặt hành chính. Với dân số 1,8 triệu người, Latvia được cho là sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp nhận, xử lý và cung cấp viện trợ y tế cho những người xin tị nạn tiềm năng.

Theo Lực lượng Biên phòng Ba Lan, năm 2021 có gần 40.000 người tìm cách vượt biên từ Belarus, trong khi hàng nghìn vụ vượt biên khác của người không có giấy tờ không được ghi nhận. Trước khi Nga phát động chiến tranh ở Ukraine năm 2022, Belarus đã xây dựng một hệ thống gồm các công ty du lịch, đường bay và chương trình thị thực nhằm khuyến khích người di cư tìm kiếm cuộc sống tốt hơn vượt biên vào EU từ phía đông, hướng tới người dân từ Nam bán cầu, Mỹ Latinh, châu Phi và phần lớn châu Á. Theo các chuyên gia, hệ thống này hiện đã bị tháo dỡ, nhưng Belarus vẫn gây sức ép về di cư khi có thể.

Ông Nikers cảnh báo một dòng người đột ngột vài nghìn người đổ vào vùng Latgale trong mùa đông sẽ trở thành vấn đề nhân đạo và chính trị trước khi trở thành vấn đề an ninh biên giới.

Trong số các nước sườn phía đông NATO, Latvia dường như là quốc gia chuẩn bị kém nhất trước các hành động khiêu khích từ phía đông. Chuyên gia Chmielewski cho rằng trước đây Latvia đứng ngoài tầm ngắm khi áp lực chủ yếu tập trung vào Ba Lan và Litva, nay nước này trở thành tâm điểm một phần vì chưa chuẩn bị đầy đủ, hạ tầng biên giới còn yếu và nguồn lực của lực lượng biên phòng ngày càng cạn kiệt dù có hỗ trợ quân sự. Latvia cũng gặp khó khăn trong triển khai các dự án hạ tầng lớn tại khu vực biên giới ngắn nhất với Belarus do địa hình phức tạp và năng lực vận hành của nhà nước còn hạn chế.

Một số chuyên gia khác cho rằng áp lực di cư từ Belarus có thể là phản ứng trước những diễn biến chính trị gần đây tại Latvia. Marta Jaroszewicz, trợ lý giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Di cư thuộc Đại học Warsaw, nhận định liên minh do Thủ tướng Andris Kulbergs lãnh đạo giành chiến thắng trong bầu cử Latvia và theo đuổi việc duy trì các biện pháp trừng phạt đối với Belarus, do đó Belarus sử dụng cả biện pháp cứng rắn lẫn mềm mỏng để cho thấy khả năng gây bất ổn ở vùng Baltic. Theo bà, trong năm qua đã có những đợt trả tự do định kỳ cho các tù nhân chính trị Belarus với sự ủng hộ của chính quyền Mỹ; mục tiêu của Belarus là dỡ bỏ trừng phạt và có thể vận chuyển nguyên liệu thô qua các cảng Baltic, trong đó có Ba Lan, hướng tới bình thường hóa thương mại.

Theo ông Nikers, áp lực của Nga và Belarus lên EU đã thay đổi qua các năm, với di cư chỉ là một trong nhiều chiến thuật, bên cạnh thông tin sai lệch, đốt phá, chiêu mộ công dân địa phương và gây nhiễu GPS. Ông cho rằng năm 2026 đang ngày càng xoay quanh không phận và hạ tầng; thay đổi quan trọng nhất là Nga chuyển từ nhắm vào những gì được cho là mục tiêu sang nhắm vào những gì các nước phụ thuộc, như cáp, lưới điện, hệ thống định vị và không phận, đồng thời ngày càng hoạt động dưới ngưỡng Điều 5.

Điều 5 của NATO được thiết lập sau Thế chiến II nhằm bảo đảm bảo vệ lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên trước mối đe dọa mở rộng của Liên Xô.

Ông Chmielewski nhận định đây là nỗ lực đe dọa của Nga, và điều khiến Nga ngăn chặn các hành động hung hăng ở sườn phía đông chính là sự đoàn kết của các quốc gia châu Âu. Theo ông, Nga lo ngại nhất rằng nếu tiến hành một hành động khiêu khích trắng trợn hơn, sự đoàn kết sẽ trải dài từ Lisbon đến Stockholm và Liên minh châu Âu sẽ hành động như một mặt trận thống nhất.