Căng thẳng Anh - Israel: Từ vụ đánh bom khách sạn King David đến lệnh đóng lãnh sự quán
Heba Habib, Al Jazeera English
Israel đã ra lệnh đóng cửa Tổng lãnh sự quán Anh tại Đông Jerusalem, động thái trả đũa việc London trừng phạt các khu định cư bất hợp pháp ở Bờ Tây. Hai bên đạt thỏa hiệp phút chót: tòa nhà vẫn có sự hiện diện ngoại giao Anh dưới tên mới "Phái bộ Anh, Jerusalem", nhưng tổng lãnh sự và 20 nhà ngoại giao phải rời Israel. Sự việc nối dài lịch sử căng thẳng Anh - Israel từ vụ đánh bom khách sạn King David năm 1946, các cuộc đụng độ không quân năm 1949, tới cấm vận vũ khí thời chiến tranh Lebanon và bất đồng quanh Gaza hiện nay.
Tổng lãnh sự quán Anh tại Đông Jerusalem bị chiếm đóng đã ngừng hoạt động dưới tên gọi cũ sau khi Israel ra lệnh đóng cửa, động thái được xem là biện pháp trả đũa việc Anh áp đặt trừng phạt lên các khu định cư bất hợp pháp của Israel ở Bờ Tây.
Tuy nhiên, giới chức Anh khẳng định cơ quan này vẫn mở cửa, chỉ chuyển sang tên gọi mới là “Phái bộ Anh”.
Đây không phải lần đầu quan hệ giữa Israel và Anh rơi vào căng thẳng. Dưới đây là những thời điểm quan hệ hai nước từng sóng gió.
Vì sao Israel yêu cầu đóng lãnh sự quán Anh?
Hồi tháng trước, Israel đã cho Anh 30 ngày để đóng cửa lãnh sự quán, sau đó cảnh báo các nhà ngoại giao Anh làm việc tại đây sẽ mất quy chế ngoại giao. Lệnh này được đưa ra một ngày sau khi Ngoại trưởng Anh Ed Miliband tuyên bố London sẽ cấm nhập khẩu toàn bộ hàng hóa từ các khu định cư bất hợp pháp của Israel ở Bờ Tây, đồng thời cấm doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho các khu định cư này, gồm tài chính, xây dựng và bất động sản.
Khi thời hạn hết, chính phủ hai nước đạt được một thỏa hiệp phút chót. Ngoại trưởng Israel Gideon Saar cho biết Israel sẽ cho phép một nhóm bảy nhà ngoại giao Anh làm việc tại tòa nhà, trong khi 20 nhà ngoại giao khác, gồm cả tổng lãnh sự, phải rời Israel. Tên của tòa nhà cũng được thay đổi.
Ông Miliband nói tòa nhà sẽ không đóng cửa và giờ mang tên “Phái bộ Anh, Jerusalem”, đồng thời nhấn mạnh Anh không chấp nhận việc Israel có quyền hợp pháp đóng cửa một lãnh sự quán do Anh sở hữu và đã tồn tại gần 200 năm.
Ngoài việc hỗ trợ công dân Anh tại Palestine, phái bộ này còn hỗ trợ người Palestine và đại diện cho Anh tại Đông Jerusalem, Bờ Tây và Gaza.
Nhìn chung, Anh và Israel từng có quan hệ nồng ấm. Nhưng động thái nhằm vào lãnh sự quán lần này không phải lần đầu hai bên căng thẳng.
Vụ đánh bom khách sạn King David
Vai trò của Anh trong việc thành lập Israel bắt nguồn từ một lá thư. Ngày 2/11/1917, Ngoại trưởng Arthur Balfour viết thư cho Lord Rothschild rằng chính phủ Anh “ủng hộ” việc thành lập một quốc gia cho người Do Thái ở Palestine, với điều kiện không làm tổn hại quyền dân sự và tôn giáo của các cộng đồng phi Do Thái hiện hữu.
Anh sau đó cai trị Palestine theo ủy trị của Hội Quốc Liên. Đến thập niên 1940, các nhóm vũ trang Zionist quay súng chống lại chính quyền Anh.
Cuộc tấn công đẫm máu nhất diễn ra ngày 22/7/1946. Các thành viên Irgun, một nhóm ngầm Zionist, cải trang thành nhân viên khách sạn và đưa khoảng 350kg thuốc nổ vào tầng hầm khách sạn King David ở Jerusalem. Khách sạn này là nơi đặt ban thư ký chính quyền Palestine và trụ sở lực lượng Anh tại Palestine và Transjordan.
Menachem Begin, khi đó lãnh đạo Irgun, ra lệnh đánh bom. Vụ nổ khiến 91 người thiệt mạng: 41 người Arab, 28 người Anh, 17 người Do Thái và năm người khác. Begin sau này trở thành thủ tướng Israel.
Irgun tuyên bố đã gọi ba cuộc cảnh báo trước vụ nổ tới tổng đài khách sạn, lãnh sự quán Pháp và báo Palestine Post để mọi người kịp sơ tán. Chính quyền Anh không phủ nhận có cảnh báo, nhưng khẳng định không cảnh báo nào đến được người có thẩm quyền ra hành động. Diễn biến chính xác vẫn còn tranh cãi, song điều không tranh cãi là tòa nhà không được sơ tán kịp thời.
Cận kề chiến tranh thời lập quốc
Anh rút khỏi Palestine tháng 5/1948 và Israel tuyên bố độc lập. Trong cuộc chiến sau đó với các nước Arab láng giềng, lực lượng Anh và Israel từng đứng trước nguy cơ đối đầu trực tiếp.
Cuối tháng 12/1948, quân Israel tiến vào lãnh thổ Ai Cập ở Sinai. Một thông điệp của Bộ Ngoại giao Mỹ gửi đại sứ tại Tel Aviv cảnh báo nếu Israel không rút, Anh sẽ buộc phải thực hiện nghĩa vụ theo hiệp ước năm 1936 với Ai Cập, và Israel đã rút lui.
Vài ngày sau, hai bên đụng độ trên không. Ngày 7/1/1949, lực lượng Israel bắn hạ bốn máy bay Spitfire của Không quân Hoàng gia Anh, rồi thêm một máy bay Hawker Tempest trong cùng ngày. Vị trí chính xác không rõ, song một số nguồn cho rằng gần khu vực Deir el-Balah thuộc Dải Gaza ngày nay, khi đó nằm sâu khoảng 25km trong lãnh thổ Ai Cập. Hai phi công Anh thiệt mạng. Israel nói phi công nước này nhầm máy bay Anh với máy bay Ai Cập.
Ngày 8/1, Anh tuyên bố gửi lực lượng tới Aqaba theo đề nghị của Transjordan. Trong nhật ký, David Ben-Gurion viết ông đã tham vấn các chỉ huy cấp cao về cách ứng phó nguy cơ Anh can thiệp. Washington giúp hạ nhiệt khi Tổng thống Harry Truman chỉ trích cách Anh xử lý khủng hoảng.
Các sử gia vẫn tranh luận hai bên đã cận kề chiến tranh đến mức nào. Dù vậy, Anh vẫn trì hoãn công nhận Israel về mặt pháp lý cho đến tháng 4/1950.
Anh cấm vận vũ khí sau cuộc xâm lược Lebanon
Khi Israel xâm lược Lebanon tháng 6/1982, Anh đã hành động. Thủ tướng Margaret Thatcher sau đó viết rằng Anh hạn chế bán quốc phòng cho Israel trong tháng 6/1982 để đáp trả trực tiếp cuộc xâm lược. Lệnh cấm vận kéo dài đến năm 1994.
Ngoại trưởng Francis Pym công khai lên án cuộc xâm lược, và các tài liệu chính phủ được giải mật nhiều năm sau cho thấy London cũng giận dữ trong nội bộ. Anh thậm chí từ chối gửi mặt nạ phòng độc cho Israel trong Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, khi tên lửa Iraq tấn công Tel Aviv.
Căng thẳng quanh Falklands
Cùng năm 1982, Anh giao chiến với Argentina ở quần đảo Falklands, và Israel bán vũ khí cho phía đối diện. Theo hồ sơ Anh được giải mật, Israel bán cho Argentina vũ khí gồm máy bay Skyhawk, khiến hàng chục binh sĩ Anh thiệt mạng. Ngoại trưởng Geoffrey Howe đích thân đề nghị Israel dừng lại nhưng bị phớt lờ. Vũ khí Israel còn được chuyển qua Peru để Anh không phát hiện.
Ban đầu Israel phủ nhận liên quan, nhưng đến năm 1984 thừa nhận đã cung cấp cho Argentina để duy trì ngành công nghiệp vũ khí. Giới chức Anh nghi ngờ còn động cơ khác: họ cho rằng Begin, khi đó là thủ tướng, vẫn còn hận thù với Anh từ thời ủy trị.
Xung đột hiện tại
Quan hệ Anh - Israel cũng sa sút từ khi cuộc chiến ở Gaza bắt đầu tháng 10/2023. Hơn 74.000 người ở Gaza thiệt mạng trong các cuộc không kích và vòng vây của Israel, trong đó khoảng 1.400 người chết sau khi một thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ dẫn dắt được tuyên bố cách đây một năm. Phần lớn nạn nhân là phụ nữ và trẻ em. Hàng nghìn người khác mất tích dưới đống đổ nát và được coi là đã chết.
Tháng 9/2024, Anh đình chỉ 30 giấy phép xuất khẩu vũ khí cho Israel. Tháng 5/2025, Anh đình chỉ đàm phán thương mại và trừng phạt các cá nhân, công ty liên quan bạo lực của người định cư. Tháng 9/2025, Anh chính thức công nhận Nhà nước Palestine.
Tháng 9 vừa qua, London đi xa hơn. Ngoại trưởng Ed Miliband nói Anh coi việc Israel chiếm đóng Bờ Tây, không chỉ các khu định cư bất hợp pháp, là bất hợp pháp, và cáo buộc người Palestine đang bị thanh lọc sắc tộc bởi người định cư ở một số khu vực Bờ Tây.
Israel phản ứng nhanh. Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben-Gvir nói đã thúc giục Thủ tướng Benjamin Netanyahu đóng lãnh sự quán, cáo buộc cơ quan này làm việc cho chính quyền Palestine. Ngoại trưởng Saar đổ lỗi cho London: “Chúng tôi không muốn đi đến nước này, nhưng hành động của chính phủ Công đảng đã dẫn chúng ta tới đây.”
Thỏa hiệp đã hạ nhiệt căng thẳng trước mắt nhưng chưa giải quyết gốc rễ. Saar nói Anh đồng ý không trả đũa, còn Miliband nói Anh sẽ hoãn hành động đáp trả chừng nào đàm phán còn đáng tin cậy.
Phóng viên Al Jazeera Camille Nedelec tại London nhận định hai bên dường như đạt thỏa hiệp vào phút chót, ít nhất là hiện tại. “Nói chặt chẽ thì lãnh sự quán đã đóng cửa, theo ngôn ngữ chính thức, nhưng trên thực tế vẫn còn hiện diện ngoại giao của Anh tại Đông Jerusalem bị chiếm đóng”, cô nói, cho rằng điều này cho phép cả hai bên tuyên bố mình thắng trong cuộc tranh luận.
Theo Nedelec, quan hệ Anh - Israel đang ở mức thấp nhất, và trong một bài đăng trên X, Ngoại trưởng Saar liệt kê các biện pháp gồm đóng lãnh sự quán và cấm khoảng 12 nghị sĩ Anh nhập cảnh. Tuy vậy, Saar cũng nói hai nước là đồng minh và chia sẻ tình báo vẫn tiếp diễn.
Căng thẳng phía Israel còn tăng sau nghị quyết của Đảng Xanh Anh tại hội nghị gần đây, đánh đồng chủ nghĩa Zionist với “phân biệt chủng tộc”. Lãnh đạo đảng này, Zack Polanski, không có mặt khi bỏ phiếu.
Nhà báo Palestine Nihad Abu Ghosh nói với Al Jazeera từ Ramallah rằng phản ứng của Israel trước làn sóng phản đối ở Anh xuất phát từ bối cảnh bầu cử và lập trường cứng rắn hơn với những ai bị coi là xâm phạm chủ quyền Israel. Ông cho rằng Israel đang tìm mọi cách phản đối việc Anh công nhận nhà nước Palestine, đồng thời lưu ý Israel cũng đã trừng phạt Tây Ban Nha, Na Uy và Ireland vì vấn đề này.
Ông so sánh động thái này với việc Washington đóng lãnh sự quán ở Jerusalem và xử lý các vấn đề Palestine qua đại sứ quán, cho rằng Israel muốn mọi quốc gia đối xử với người Palestine như một vấn đề nội bộ của Israel. Theo ông, Israel đang tự trừng phạt mình vì xu hướng này ngày càng lan rộng, và nếu không đảo ngược chính sách, tình hình có thể leo thang thêm.
