Cameroon chờ đợi cải tổ chính phủ sau khi Tổng thống Biya trở về

Yaounde, Cameroon – Vào 17 giờ mỗi ngày làm việc, Elvis Mbi lại bật đài phát thanh quốc gia, chờ nghe bản tin thời sự chính với hy vọng sẽ có thông báo từ Tổng thống Paul Biya về một thay đổi trong bộ máy lãnh đạo Cameroon.

Tổng thống Biya, 93 tuổi, đã trở về Cameroon ngày 20/8 sau khoảng 10 tuần ở nước ngoài. Thời gian vắng mặt kéo dài làm dấy lên đồn đoán về sức khỏe và nơi ở của ông, trong đó có những thông tin chưa được kiểm chứng cho rằng ông đã qua đời.

Sự trở về của ông tạo kỳ vọng về một cuộc cải tổ chính phủ, nhưng tính đến ngày 6/10, chính phủ mới vẫn chưa được thành lập. Chức phó tổng thống, được khôi phục qua một sửa đổi hiến pháp hồi tháng 4, cũng vẫn bỏ trống.

“Mọi người dân Cameroon đều mong rằng khi ông về nước, ông sẽ thay đổi chính phủ, nhưng đến lúc này vẫn chưa có gì,” Mbi, 39 tuổi, nói với Al Jazeera.

Trong phát biểu trước quốc dân ngày 31/12/2025, ông Biya cam kết chính phủ mới sẽ được thành lập “trong những ngày tới”. Hơn chín tháng sau, thay đổi được hứa hẹn vẫn chưa thành hiện thực.

Lo ngại về kế vị gia tăng

Chức phó tổng thống bỏ trống càng thu hút chú ý sau khi các chính trị gia thông qua sửa đổi hiến pháp hồi tháng 4, khôi phục vị trí đã bị bãi bỏ năm 1972.

Theo Luật số 2026/002 ban hành ngày 14/4, tổng thống có quyền bổ nhiệm và miễn nhiệm phó tổng thống. Sửa đổi quy định phó tổng thống sẽ tạm thời đảm nhiệm chức tổng thống nếu vị trí này bỏ trống do tổng thống qua đời, từ chức hoặc mất năng lực vĩnh viễn. Phó tổng thống sẽ phục vụ phần còn lại của nhiệm kỳ tổng thống bảy năm theo các điều kiện được quy định trong Hiến pháp.

Cải cách này thiết lập một cơ chế kế vị chính thức nhưng vẫn giao việc bổ nhiệm phó tổng thống cho ông Biya, và không đặt ra thời hạn cho việc lấp đầy vị trí này.

“Chúng ta đều biết tổng thống cần hỗ trợ để thực thi nhiệm vụ nhà nước, và đó là lý do chúng tôi đang sốt ruột chờ đợi việc bổ nhiệm, nhưng đến nay vẫn chưa có gì, khiến chúng tôi vô cùng thất vọng,” Mbi nói.

Một sắc lệnh tổng thống gây tranh cãi, được cho là bổ nhiệm phó tổng thống, càng làm gia tăng đồn đoán. Hồi tháng 6, một cá nhân đã giao một phong bì niêm phong cho Đài Phát thanh Truyền hình Cameroon (CRTV) tại Yaounde, bên trong có văn bản được cho là sắc lệnh tổng thống bổ nhiệm phó tổng thống.

Theo thông báo của chính phủ đăng trên báo nhà nước Cameroon Tribune ngày 1/7, tài liệu này dường như có con dấu chính thức của phủ tổng thống và chữ ký được cho là của ông Biya. CRTV đã không phát nội dung văn bản. Chính phủ cho biết sắc lệnh không được ban hành theo đúng quy trình chính thức, xác nhận cá nhân liên quan đã bị bắt giữ và một cuộc điều tra đang được tiến hành.

Theo Jude Mutah, chuyên gia về quản trị và dân chủ tại Washington, giám đốc quan hệ thành viên tại Corporate Council on Africa, sự chú ý dành cho bản tin buổi tối của đài quốc gia phản ánh kỳ vọng của công chúng về thay đổi chính trị. Khi thiếu thông tin rõ ràng, tin đồn có thể lan rộng, ông nói.

Cabral Libii, lãnh đạo Đảng Hòa giải Quốc gia Cameroon và là nhân vật đối lập trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2025, cho rằng việc bổ nhiệm phó tổng thống có ý nghĩa vượt ra ngoài việc lấp một vị trí trống.

“Chức phó tổng thống không chỉ là một vị trí hành chính cần được lấp đầy. Bổ nhiệm phó tổng thống của bạn đồng nghĩa với việc củng cố quyền lãnh đạo của bạn,” Libii nói trong một lời kêu gọi công khai.

“Một phó tổng thống ở tầm vóc này có thể giúp giảm bớt những cuộc tranh giành kế vị đang làm tê liệt hành động tập thể hiện nay,” ông nói thêm.

Bất ổn kinh tế

Những câu hỏi về lãnh đạo diễn ra trong bối cảnh Cameroon đối mặt với các thách thức khác, gồm xung đột ly khai ở các vùng nói tiếng Anh và một cuộc nổi dậy vũ trang liên quan đến Boko Haram quanh lưu vực Hồ Chad.

Jason Healy, chuyên gia phân tích rủi ro quốc gia khu vực châu Phi hạ Sahara tại BMI thuộc Fitch Solutions, cho rằng bất định về lãnh đạo chính trị có thể ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư.

Healy cảnh báo bất định kéo dài có thể khiến một số nhà đầu tư ngần ngại cam kết vào các dự án lớn, dài hạn. Ông cũng cho rằng việc trì hoãn bổ nhiệm có thể là tính toán chính trị của ông Biya, giúp ông duy trì quyền kiểm soát thời điểm và thành phần của bất kỳ thay đổi nào.

Mbi Aziseh Azimboh, giám đốc điều hành Policy Lab for Civic Innovation and Community Solutions (POLITICOS), nói bất định kéo dài có thể làm chậm quá trình ra quyết định của chính phủ và trì hoãn cải cách, chính sách công.

Chính phủ bảo vệ đặc quyền của tổng thống

Chính phủ bảo vệ quyền của ông Biya trong việc quyết định thời điểm bổ nhiệm. Trong cuộc phỏng vấn với RFI hồi tháng 8, Bộ trưởng Truyền thông và phát ngôn viên chính phủ Rene Emmanuel Sadi nói tổng thống có thẩm quyền thành lập chính phủ mới và quyết định thời điểm làm việc đó.

“Việc ông dành thời gian khi giao một chức vụ cao như vậy cho một công dân đồng hương là điều hoàn toàn bình thường,” Sadi nói.

Elvis Ngolle Ngolle, cựu bộ trưởng và điều phối viên học viện của Đảng Dân chủ Nhân dân Cameroon cầm quyền, nói lo ngại của người dân là chính đáng nhưng khẳng định tổng thống có đặc quyền hiến định để hành động khi ông chọn. Phủ tổng thống không trả lời yêu cầu bình luận của Al Jazeera.

Với Mbi, thói quen nghe đài của ông vẫn tiếp diễn.

“Không ai biết gì nữa. Thật chán nản khi lần nào bật đài tôi cũng không nhận được tin lớn,” ông nói với Al Jazeera.