Các thành phố lịch sử châu Âu đối mặt với thách thức từ biến đổi khí hậu

Tuần qua, London Climate Action Week diễn ra tại thủ đô nước Anh, quy tụ các nhà nghiên cứu, lãnh đạo và nhà hoạt động môi trường. Ngay trong thời gian hội nghị, nhiệt độ nhiều nơi ở Vương quốc Anh vượt 36°C, buộc một sự kiện về chống nóng phải hủy bỏ vì thời tiết quá khắc nghiệt.

Đợt nắng nóng đang bao trùm châu Âu, với cơ chế được lý giải bởi dòng tia (jet stream) dịch chuyển về phía tây, kéo không khí nóng từ Bắc Phi vào lục địa. Áp cao hình thành và duy trì trong nhiều ngày, tạo vòm nhiệt ngăn mây, khiến nhiệt độ tăng vọt. Châu Âu đang ấm lên nhanh nhất thế giới và liên tục phá kỷ lục nhiệt độ.

Các đợt nắng nóng cực đoan không còn là hiện tượng bất thường mà đã trở thành trạng thái mới. Chúng bộc lộ sự thiếu hụt của hạ tầng xây dựng châu Âu: cách nhiệt kém, thiếu điều hòa không khí đồng bộ. Các thành phố như Paris hay London, vốn nổi tiếng với mùa đông dài và bầu trời xám xịt, giờ đây đang oằn mình dưới nắng nóng.

Hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Năm 2003, nắng nóng khiến khoảng 70.000 người chết. Mùa hè 2022 ghi nhận hơn 60.000 ca tử vong do nhiệt, cho thấy các nỗ lực thích ứng chưa đủ. Năm nay có thể còn tồi tệ hơn.

Ủy ban Biến đổi Khí hậu của Anh nhận định: 'Nước Anh được xây dựng cho một khí hậu không còn tồn tại.' Nhận định này đúng với phần lớn châu Âu. Nhiều thị trưởng đã nhận ra thách thức và bắt đầu phản ứng. Paris cam kết trồng hàng nghìn cây xanh để giảm hiệu ứng hấp thụ nhiệt từ bê tông và đá. Liên minh châu Âu hỗ trợ phát triển nhà ở mới, tạo cơ hội thiết kế hợp với khí hậu nóng.

Tuy nhiên, nhà ở cũ lại là vấn đề lớn. Ở hầu hết các nước EU, dưới một phần tư cơ sở nhà ở được xây sau năm 2000, trong khi gần một nửa có tuổi trên 60 năm. Các nước như Italy gặp khó trong việc dung hòa giữa chức năng hiện đại và bảo tồn di tích. Các can thiệp phổ biến như trồng cây cũng gặp rào cản: Florence với các con phố hẹp, không có chỗ cho cây xanh, bị che khuất bởi những cung điện cổ hàng thế kỷ.

Không chỉ nhiệt, các thành phố châu Âu còn dễ bị tổn thương trước các hiện tượng nước cực đoan. Các kênh đào thời Trung cổ nay bị chôn vùi dưới đường nhựa thế kỷ 20, gây ngập lụt khi mưa lớn. Bologna có 40 km kênh ngầm, từng dùng để vận chuyển hàng hóa, nay mang nước lũ làm ngập tầng hầm.

Cuộc đấu tranh không chỉ là kỹ thuật mà còn chính trị. Việc tăng điều hòa nhiệt độ đòi hỏi lưới điện đủ mạnh, trong khi nhu cầu từ trung tâm dữ liệu, giao thông điện và tự động hóa đang gia tăng. Cần di dời người dễ bị tổn thương lên vùng cao, nhưng vùng núi đang mất dân cư.

Đợt nắng nóng tuần này là điềm báo cho tương lai. Các thành phố và cảnh quan châu Âu phải thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi. Liệu châu Âu có thành công hay không phụ thuộc vào quyết tâm xây dựng tương lai thay vì chỉ bảo tồn quá khứ. Với một lục địa có bản sắc gắn sâu với lịch sử, đây có thể là thách thức chiến lược lớn nhất.