Các nước Baltic cần cơ chế hạ nhiệt căng thẳng, Belarus có thể đóng vai trò trung gian
Yauheni Preiherman
Căng thẳng quân sự tại khu vực Baltic leo thang nghiêm trọng khi các nước thành viên NATO liên tiếp ghi nhận UAV Ukraine bay lạc vào lãnh thổ, làm dấy lên nguy cơ đụng độ trực diện với Nga. Giới phân tích cho rằng cần gấp một cơ chế hạ nhiệt phi chính trị, trong đó Belarus có thể đóng vai trò trung gian dựa trên các hiệp định an ninh song phương đã có từ hai thập kỷ trước.
Những tuần gần đây, căng thẳng quân sự tại khu vực Baltic leo thang đáng kể. Lithuania, Latvia và Estonia – cả ba đều là thành viên NATO – liên tiếp ghi nhận các vụ xâm nhập không phận bởi máy bay không người lái (UAV) của Ukraine. Theo Kiev và chính quyền các nước Baltic, những UAV này, trên đường tấn công các mục tiêu ở miền tây nước Nga, đã bị Nga gây nhiễu điện tử và bay lạc vào lãnh thổ ba nước.
Đầu tháng 5, nhiều UAV lạc đã rơi tại Latvia, trong đó có một chiếc làm hư hại một kho dầu. Sự việc này gây ra khủng hoảng chính trị và khiến chính phủ Latvia sụp đổ. Tuần trước, một UAV bị bắn hạ trên lãnh thổ Estonia, và một vụ phát hiện UAV khác buộc Lithuania phải tạm ngừng giao thông đường sắt và hàng không.
Ngay sau đó, Cơ quan Tình báo Đối ngoại Nga (SVR) và đại diện Nga tại Liên Hợp Quốc đã đưa ra cảnh báo đe dọa, cáo buộc các nước Baltic đã mở hành lang cho UAV Ukraine tấn công cơ sở hạ tầng Nga và thậm chí cho phép các toán điều khiển UAV Ukraine hoạt động trên lãnh thổ của họ.
Sự leo thang căng thẳng làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm. Do đó, các nước Baltic cần gấp các cơ chế hạ nhiệt và các kênh liên lạc.
Nguy cơ leo thang mới ở Đông Âu
Các vụ UAV liên tiếp và cảnh báo quân sự trực tiếp từ Nga cho thấy hai diễn biến nguy hiểm. Thứ nhất, sự leo thang theo chiều ngang của chiến tranh Nga-Ukraine – điều từng bị lo ngại từ lâu – đã xảy ra. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, còi báo không kích vang lên tại các nước thành viên NATO. Dù Moscow và các thủ đô Baltic, Bắc Âu thuộc NATO vẫn chưa lao vào va chạm trực diện, viễn cảnh đó trở nên khả quan hơn bao giờ hết nếu căng thẳng không hạ nhiệt trong những tuần tới. Thủ tướng Lithuania Inga Ruginiene nhận xét: “Chiến tranh đang gần hơn bao giờ hết.”
Khu vực Baltic từ lâu được coi là điểm nóng tiềm tàng nhất giữa Nga và NATO. Ba nước Baltic nằm giữa đất liền Nga ở phía đông và vùng Kaliningrad (Nga) ở phía tây; Latvia và Lithuania còn giáp Belarus, đồng minh của Nga.
Thứ hai, đây không phải là một đợt bùng phát bất ổn tạm thời mà là trạng thái bình thường mới của an ninh Đông Âu, bộc lộ nhiều mâu thuẫn địa chính trị phức tạp. Cả hai bên đều không thể kiểm soát đơn phương vòng xoáy hành động-phản ứng, dẫn đến rủi ro tính toán sai lầm và leo thang chủ ý hoặc ngoài ý muốn.
Trước tình hình này, các bên dường như chỉ theo đuổi lập trường diều hâu hơn, tăng cường răn đe, kể cả bằng vũ khí hạt nhân. Bộ trưởng Ngoại giao Lithuania Kestutis Budrys tuyên bố NATO phải “cho người Nga thấy chúng tôi có khả năng chọc thủng pháo đài nhỏ của họ ở Kaliningrad”, và liên minh “có đủ phương tiện để san bằng các căn cứ phòng không và tên lửa Nga ở đó”. Trong khi đó, Moscow tiếp tục đe dọa trả đũa các trung tâm ra quyết định tại các nước Baltic.
Giới phân tích nhận định cách tiếp cận cứng rắn này có thể an toàn trong chính trị nội bộ và đồng minh, nhưng không giảm được nguy cơ leo thang. Việc chỉ chú trọng răn đe và lập trường bất di bất dịch sẽ chỉ làm tình hình tồi tệ hơn.
Hướng tới cơ chế an ninh tiểu khu vực
Để tránh rơi vào một cuộc chiến lớn, các nước Baltic và Đông Âu cần gấp một cơ chế tiểu khu vực nhằm giảm rủi ro quân sự, duy trì kênh liên lạc hạ nhiệt với Moscow. Cơ chế này phải hoàn toàn phi chính trị hóa và do quân đội vận hành, không phải các chính trị gia.
Một thỏa thuận an ninh chính thức giữa NATO và Nga hiện khó khả thi. Do đó, có thể thiết lập một cơ chế phối hợp quân sự trên thực tế giữa năm nước ở hai bên ranh giới: về phía NATO gồm Lithuania, Latvia, Estonia và Ba Lan; về phía bên kia là Belarus, đồng minh quân sự của Nga.
Cơ chế này không yêu cầu thỏa thuận chính trị hay pháp lý, chỉ cần sự hiểu biết chung muốn tránh các kịch bản leo thang do thông tin sai lệch và hiểu lầm. Về hình thức, khuôn khổ này có thể dựa trên mạng lưới các hiệp định song phương về xây dựng lòng tin và an ninh mà Belarus đã ký với cả ba nước Baltic và Ba Lan từ hơn 20 năm trước. Dù các nước NATO giáp Belarus đã ngừng thực hiện các hiệp định này từ cuối năm 2020, chưa nước nào rút khỏi và có thể dễ dàng khôi phục.
Các hiệp định này ra đời trong thời đại công nghệ khác, chưa tính đến UAV và các thách thức hiện đại, nhưng vẫn có thể làm khuôn khổ chung để hợp pháp hóa và tạo điều kiện cho các tiếp xúc quân sự thường xuyên nhằm đối phó với mối đe dọa UAV.
Những bước đi đầu tiên đã được ghi nhận: gần đây, quân đội Belarus đã sử dụng các kênh liên lạc tương ứng để thông báo về UAV lạc hướng cho các đồng nghiệp Ba Lan và Baltic. Các quan chức Ba Lan và Baltic thừa nhận việc chia sẻ thông tin này có ích trong thực tế. Giờ đây, họ có thể bắt đầu chia sẻ thông tin tương tự với Belarus.
Cơ chế này không giải quyết được những bất đồng cơ bản giữa các bên, nhưng rất cần thiết để giảm rủi ro leo thang khi bất kỳ sự cố nào cũng có thể kéo cả khu vực vào chiến tranh.
