Ca tử vong Ebola đầu tiên tại Kenya làm dấy lên lo ngại dịch lan rộng ở châu Phi

Kenya vừa báo cáo ca tử vong đầu tiên do một chủng Ebola nguy hiểm đang lây lan rộng, khởi phát từ CHDC Congo hồi đầu năm nay. Bệnh nhân là người đã sinh sống nhiều năm tại CHDC Congo, mắc bệnh tại đây và được điều trị trước khi di chuyển sang Uganda rồi bay tới Nairobi.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chủng Ebola Bundibugyo (BDBV) được phát hiện lần đầu tại Uganda năm 2007. Đợt bùng phát hiện nay tại CHDC Congo đã khiến ít nhất 4.148 người trong tổng số 8.300 ca mắc tử vong. Dịch cũng lan qua biên giới sang Uganda với khoảng 20 ca trước khi nước này tuyên bố hết Ebola vào tháng 7.

Tuy nhiên, trường hợp tử vong tại Kenya lại đặt ra nhiều câu hỏi: bệnh nhân đã đi đường bộ từ CHDC Congo sang Uganda rồi mới bay tới Nairobi, làm dấy lên nghi ngờ về tình trạng “hết Ebola” của Uganda, về quy trình sàng lọc nhập cảnh của Kenya và về khả năng dịch đã lan xa hơn so với nhận định trước đó.

Ebola là gì?

Đây là bệnh nhiễm virus nghiêm trọng, có thể gây tử vong, lây qua tiếp xúc với dịch cơ thể của người hoặc động vật hoang dã nhiễm bệnh, kể cả dịch còn lưu trên bề mặt. Người cũng có thể mắc bệnh khi ăn thịt nhiễm khuẩn.

Khu vực Trung, Tây và Đông Phi từng ghi nhận nhiều đợt bùng phát. Đợt dịch Tây Phi 2014-2016 khiến ít nhất 11.300 người trong 28.600 ca mắc tử vong và thúc đẩy quá trình phát triển vaccine. Đó là chủng Zaire, hiện đã có vaccine.

Chủng gây đợt bùng phát lần này là Bundibugyo, được cho là bắt nguồn từ một lần lây truyền mới từ động vật sang người rồi sau đó lây giữa người với người, chứ không phải từ các biến thể liên quan tới những đợt dịch trước. Hiện chưa có vaccine cho chủng Bundibugyo.

Triệu chứng có thể xuất hiện từ 2 đến 21 ngày sau khi nhiễm, khởi phát đột ngột với các biểu hiện giống cúm như sốt cao, mệt mỏi, đau đầu; bệnh có thể dẫn tới xuất huyết trong và ngoài cơ thể, suy gan, suy thận và suy đa tạng.

Ca bệnh tới Kenya như thế nào?

Bộ trưởng Y tế Kenya Aden Duale cho biết bệnh nhân (không được nêu tên) bắt đầu mắc bệnh cách đây một tháng tại CHDC Congo, nơi người này sinh sống nhiều năm, và đã được điều trị tại đó. Ngày 2/10, bệnh nhân đi đường bộ tới thủ đô Kampala của Uganda qua Beni, sau đó bay tới Nairobi và đến nơi vào ngày hôm sau.

Tại sân bay Kenya, bệnh nhân được một người thân và một người bạn đưa tới bệnh viện, nhanh chóng được cách ly và xét nghiệm cho kết quả dương tính. Dù được chăm sóc, bệnh nhân tử vong hôm thứ Hai và được mai táng hôm thứ Ba theo quy trình phòng chống Ebola của nước này.

Đến nay, giới chức y tế Kenya đã xác định 28 người tiếp xúc tiềm năng, gồm người thân và nhân viên y tế từng chăm sóc bệnh nhân. Cơ quan chức năng cũng đang theo dõi riêng 23 hành khách và 4 thành viên tổ bay, “với các biện pháp phù hợp đang được triển khai để theo dõi và cách ly những người được đánh giá là có nguy cơ”, theo WHO.

Vì sao bệnh nhân vượt qua được sàng lọc ở cả Uganda và Kenya?

Hành khách tới, đi từ hoặc quá cảnh Uganda và Kenya phải qua nhiều lần đo nhiệt độ tại sân bay và điền ít nhất hai biểu mẫu điện tử nhằm phát hiện nguy cơ phơi nhiễm virus tại CHDC Congo. Tuy nhiên, bệnh nhân trong trường hợp này đã không bị phát hiện.

Người phát ngôn chính phủ Uganda Alan Kasujja nói rằng Kampala không có lỗi trong việc bệnh nhân Kenya mắc virus, và viết trên X: “Hãy để Uganda ra khỏi câu chuyện này. Chúng tôi không có Ebola ở đây.”

Trong tuyên bố ngày thứ Ba, Bộ Y tế Uganda cho biết người này có “nhiệt độ bình thường” khi được sàng lọc tại sân bay Entebbe trước khi khởi hành. Giới chức Kenya nói bệnh nhân có thể đã dùng thuốc để che giấu triệu chứng khi được kiểm tra tại sân bay Nairobi. Các cuộc điều tra vẫn đang tiếp tục.

Ông Richard Mugahi, quan chức y tế cấp cao Uganda, nói với Reuters: “Chúng tôi đang cố lấy lại biểu mẫu điện tử mà người này lẽ ra đã điền tại sân bay Entebbe trong quá trình quét nhiệt để xem đã khai báo gì. Biểu mẫu gồm câu hỏi về vấn đề sức khỏe gần đây và việc hành khách có từng ở CHDC Congo gần đây hay không. Chúng tôi cũng đang rà soát camera an ninh sân bay để xác định tài xế đã đưa người này tới sân bay, nhằm truy vết mọi tiếp xúc tại đây.”

Giáo sư Wolfgang Preiser, Trưởng khoa virus học y khoa tại Đại học Stellenbosch (Nam Phi), nhận định hệ thống truy vết “có vẻ vận hành như tại Uganda”, với chẩn đoán được đưa ra nhanh chóng ngay khi bệnh nhân tìm tới chăm sóc y tế ở Kenya. Ông cho rằng việc truy ngược diễn biến tại các điểm dừng trong hành trình sẽ rất hữu ích và các quốc gia cần rút kinh nghiệm.

Ông dẫn ví dụ từ một đợt bùng phát Ebola trước đây ở Tây Phi, khi một nữ y tá người Anh mắc bệnh trên đường về nước và báo cáo tại điểm kiểm tra y tế ở Heathrow, nhưng vẫn được cho tiếp tục tới điểm đến và được chẩn đoán Ebola tại đó. Bài học, theo ông, là “ngay cả hành khách hợp tác và hệ thống tốt cũng có thể lọt lưới”.

Ebola đã lan tới đâu?

Từ khi khởi phát tại tỉnh Ituri ở đông bắc CHDC Congo, đợt bùng phát năm nay đã lan tới bảy tỉnh ở phía bắc và đông nước này. Dịch được chính thức công bố tại CHDC Congo vào tháng 5.

Cơ sở hạ tầng yếu, vị trí xa xôi ở miền đông CHDC Congo và xung đột với các nhóm vũ trang gần biên giới với Nam Sudan, Uganda và Rwanda đã cản trở ứng phó nhanh và hiệu quả. Công tác chống dịch còn phức tạp bởi các cuộc đình công của nhân viên y tế chưa được trả lương, thông tin sai lệch và tập tục văn hóa, trong đó có việc tổ chức tang lễ mở quan tài cho một số người tử vong vì virus giai đoạn đầu, làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Liên Hợp Quốc tuần trước cho biết một trại bị ảnh hưởng Ebola, nơi có trung tâm trung chuyển cho bệnh nhân nhiễm virus, đã bị binh lính đốt khi họ truy tìm vũ khí ở ngoại ô Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, tâm dịch của đợt bùng phát. Sự việc khiến 19.000 người phải rời trại.

Dịch cũng lan sang Uganda, nơi 20 người từ CHDC Congo được điều trị trước khi nước này tuyên bố hết Ebola vào tháng 7. Gần đây, việc kiểm soát dịch trong lãnh thổ CHDC Congo ngày càng khó khăn.

Hôm thứ Hai, tổ chức Bác sĩ Không Biên giới (MSF) cảnh báo về sự “gia tăng đáng báo động” các ca bệnh tại tỉnh Bắc Kivu, miền đông CHDC Congo, nơi giáp Uganda và hiện chiếm 40% số ca mới. “Giống như đang chữa cháy rừng,” Stephanie Hoffmann, điều phối viên tại trung tâm điều trị Ebola của MSF ở thành phố Butembo, nói. “Nhiều ổ dịch đang phát triển cùng lúc, với cường độ khác nhau và ở những địa điểm khác nhau.”

Theo MSF, khoảng 2 triệu người sống tại Butembo và vùng phụ cận nhưng chỉ có bốn trung tâm điều trị Ebola, trong đó hai trung tâm mới mở gần đây. Bệnh nhân thường phải chuyển đi nơi khác, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho người khác.

Bước tiếp theo là gì?

WHO đang phối hợp với giới chức Kenya truy vết tiếp xúc và tăng cường kiểm tra hành khách nhập cảnh. Ông Mohamed Janabi, Giám đốc khu vực châu Phi của WHO, nói hôm thứ Ba rằng “chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp y tế giúp chúng ta có lợi thế đi trước”.

“Kenya đã triển khai các biện pháp kiểm soát dịch quan trọng. Ưu tiên hiện nay là hành động nhanh chóng để phát hiện mọi ca bệnh tiếp theo trước khi virus có cơ hội lây lan. Chúng tôi đang hỗ trợ các nỗ lực tăng cường ứng phó, và với hành động nhanh chóng, phối hợp, chúng ta có thể ngăn virus bám rễ và chặn một đợt bùng phát lớn hơn,” ông Janabi nói.

Cơ quan này cũng cho biết đã chuyển khoảng 1.000 bộ xét nghiệm Ebola và “1.000 bộ thiết bị bảo hộ cá nhân tới các hạt có nguy cơ cao ở Kenya”.

Hồi tháng 6, chính phủ Kenya từng cho phép Mỹ thiết lập một cơ sở cách ly Ebola tại căn cứ không quân Laikipia, cách thủ đô Nairobi 193km, để điều trị cho người Mỹ nhiễm bệnh từ các quốc gia châu Phi trước khi tới Mỹ. Kế hoạch này gây phản ứng dữ dội từ người dân địa phương lo ngại lây nhiễm, và tòa án Kenya đã đình chỉ.

Nhìn tổng thể, giáo sư Nachenga cho rằng chỉ tăng cường sàng lọc biên giới là chưa đủ, mà còn cần “củng cố toàn bộ hệ thống ứng phó y tế công cộng”, gồm đào tạo nhân viên y tế tuyến đầu, bảo đảm chẩn đoán xét nghiệm nhanh, cách ly kịp thời ca nghi ngờ và truy vết, theo dõi tiếp xúc. “Việc Kenya phát hiện ca bệnh này là cơ hội quan trọng để tăng cường khả năng chuẩn bị,” ông nói.