Bảy thập kỷ can thiệp thay đổi chế độ của Mỹ: Đã đạt được gì?
Usaid Siddiqui
Hơn bảy thập kỷ kể từ cuộc đảo chính năm 1953 lật đổ Thủ tướng Iran Mohammad Mosaddegh, Mỹ vẫn tiếp tục các nỗ lực can thiệp thay đổi chế độ trên toàn cầu, từ Mỹ Latinh đến Trung Đông. Những chiến dịch này thường gây ra hậu quả nhân đạo và tài chính to lớn, đồng thời đặt ra câu hỏi về bài học lịch sử cho Washington khi đối mặt với các thất bại chiến lược.
Hơn bảy thập kỷ sau khi Mỹ giúp lật đổ Thủ tướng hợp hiến của Iran, Mohammad Mosaddegh, vào năm 1953, hai nước lại đang đối đầu. Cuộc chiến giữa Washington và Tehran bắt đầu từ cuối tháng 2 khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích vào Iran, cáo buộc Tehran sắp sở hữu vũ khí hạt nhân. Cuộc xung đột đã lan rộng khắp khu vực, làm đảo lộn thị trường năng lượng toàn cầu và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Kể từ Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, Washington đã nhiều lần tìm cách làm suy yếu chính phủ Tehran. Tuy nhiên, Iran không phải là trường hợp duy nhất. Từ Guatemala và Cuba đến Chile và Venezuela, Mỹ đã nhiều lần can thiệp vào các chính phủ mà họ coi là thù địch với lợi ích của mình.
Mỹ giúp khôi phục Shah lên nắm quyền năm 1953
Năm 1953, CIA phối hợp với Anh lật đổ Thủ tướng Mosaddegh sau khi ông quốc hữu hóa Công ty Dầu mỏ Anh-Iran, động thái bị phương Tây coi là chống lại lợi ích của họ. Cuộc đảo chính đưa Shah Mohammed Reza Pahlavi trở lại nắm quyền, người đã trị vì từ năm 1941. Washington và Tehran dưới thời Pahlavi là đồng minh thân cận trong suốt 25 năm sau đó, với việc Mỹ hỗ trợ Iran phát triển chương trình hạt nhân dân sự.
Nỗ lực thay đổi chế độ của Mỹ ở Iran phản tác dụng
Theo thời gian, sự cai trị ngày càng độc tài của Shah đã thúc đẩy phe đối lập. Năm 1979, các cuộc biểu tình lớn buộc ông phải rời bỏ quyền lực, và giáo chủ Ruhollah Khomeini từ nơi lưu vong trở về thành lập Cộng hòa Hồi giáo. Quan hệ Mỹ-Iran chuyển từ đồng minh thân cận thành đối thủ chính. Căng thẳng leo thang với việc bắt giữ con tin tại Đại sứ quán Mỹ, các lệnh trừng phạt, và Mỹ ủng hộ Iraq trong chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980.
Năm 2015, thỏa thuận hạt nhân JCPOA được ký kết nhằm hạn chế hoạt động hạt nhân của Iran để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp đặt trừng phạt. Iran sau đó bắt đầu làm giàu uranium vượt giới hạn, tích trữ khoảng 440 kg uranium làm giàu cao.
Nỗ lực thay đổi chế độ mới nhất ở Iran
Ngày 28/2 năm nay, Mỹ và Israel lại mở cuộc tấn công vào Iran. Một trong những mục tiêu trung tâm của cuộc chiến, như Trump tuyên bố, là thay đổi chế độ ở Tehran. Mục tiêu đó đã thất bại, các nhà lãnh đạo tinh thần đã được thay thế nhanh chóng, chính phủ Iran vẫn tồn tại và được cho là đã củng cố quyền kiểm soát đất nước.
Những nơi khác Mỹ can thiệp ở Trung Đông và Afghanistan
Năm 2003, Mỹ và đồng minh xâm lược Iraq nhằm lật đổ Saddam Hussein với cáo buộc sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt, nhưng không tìm thấy kho vũ khí nào. Khoảng 315.000 người đã thiệt mạng trực tiếp trong cuộc xung đột. Trong các cuộc xung đột do Mỹ dẫn đầu từ năm 2001, khoảng 940.000 người thiệt mạng, con số có thể lên tới 4,5-4,7 triệu nếu tính cả các ca tử vong gián tiếp. Chi phí tài chính ước tính 5.800 tỷ USD, thêm 2.200 tỷ USD cho chăm sóc cựu chiến binh trong 30 năm tới.
Tại Libya, cuộc can thiệp quân sự năm 2011 đã lật đổ Muammar Gaddafi, nhưng đất nước sau đó chìm trong chia rẽ chính trị và xung đột vũ trang kéo dài. Tại Afghanistan, Taliban đã nhanh chóng giành lại quyền lực khi quân đội Mỹ rút đi năm 2021.
Lịch sử can thiệp của Mỹ ở những nơi khác
Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ đã ủng hộ các hoạt động chống lại các chính phủ cánh tả được bầu cử ở Mỹ Latinh. Năm 1954, CIA giúp lật đổ Tổng thống Guatemala Jacobo Arbenz, dẫn đến cuộc nội chiến kéo dài đến năm 1996. Năm 1961, cuộc xâm lược Vịnh Con Lợn ở Cuba thất bại. Năm 1973, cuộc đảo chính quân sự ở Chile đưa tướng Augusto Pinochet lên nắm quyền, gây ra hơn 3.000 người chết, hàng chục nghìn người bị tra tấn hoặc tù đày, 1.400 người mất tích và ít nhất 200.000 người lưu vong. Mỹ cũng xâm lược Grenada năm 1983 và Panama năm 1989.
Năm 2026, cựu Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro bị bắt cóc trong một chiến dịch quân sự Mỹ, và nước này sau đó được lãnh đạo bởi một tổng thống lâm thời thân Mỹ hơn.
Bài học nào cho Washington?
Andreas Krieg, phó giáo sư tại Đại học King's College London, cho rằng cuộc đảo chính năm 1953 đã thành công về mặt chiến thuật nhưng thất bại về mặt lịch sử, khiến chủ nghĩa chống Mỹ trở thành một phần cốt lõi trong liên minh cách mạng lật đổ Shah năm 1979. Tương tự, cuộc xâm lược Iraq đã loại bỏ Saddam Hussein nhưng vô tình tạo ra không gian chính trị cho Iran mở rộng ảnh hưởng. Bài học thực sự là về "kỷ luật chiến lược", phân biệt giữa làm suy yếu các năng lực cụ thể và cố gắng thiết kế lại hệ thống chính trị.
Negar Mortavezi, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Mỹ, cho rằng cuộc đảo chính đã nghiền nát một phong trào dân chủ, củng cố chế độ độc tài và đặt nền móng cho tình cảm chống Mỹ sâu sắc. "Bài học trung tâm phải rõ ràng: phá hủy một chính phủ dễ hơn nhiều so với kiểm soát những gì tiếp theo," bà nói. "Bảy thập kỷ sau, những giả định tương tự vẫn tồn tại: rằng Mỹ có thể áp đặt trật tự ưa thích từ bên ngoài, rằng các xã hội sẽ phản ứng như Washington mong đợi, và rằng hậu quả có thể được kiềm chế. Chiến thuật có thể thay đổi, nhưng sai lầm vẫn vậy."
