Bảo tàng Đức đồng ý trả lại hộp sọ khủng long Irritator quý hiếm cho Brazil

Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Stuttgart (Đức) vừa tuyên bố sẽ trao trả hộp sọ hóa thạch của loài khủng long Irritator challengeri cho Brazil, chấm dứt nhiều thập kỷ tranh cãi về quyền sở hữu mẫu vật quý hiếm này. Thông báo được đưa ra trong tuyên bố chung giữa chính phủ Đức và Brazil hồi đầu tháng 4.

Hộp sọ hóa thạch có niên đại khoảng 113 triệu năm, được Bảo tàng Stuttgart mua lại vào năm 1991. Khi các nhà khoa học nghiên cứu, họ phát hiện đây là hộp sọ khủng long spinosaurid hoàn chỉnh nhất từng được biết đến, thuộc về một chi mới của loài khủng long ăn thịt khổng lồ. Năm 1996, các nhà cổ sinh vật học đã đặt tên cho chi này là Irritator (kẻ gây khó chịu) vì sự bực tức khi phát hiện phần mõm hóa thạch đã bị can thiệp, sửa chữa.

Tuy nhiên, ngay từ khi những nghiên cứu đầu tiên được công bố, giới chuyên gia Brazil đã bắt đầu quan tâm. Theo luật Brazil ban hành năm 1942, hóa thạch tìm thấy trên lãnh thổ nước này thuộc sở hữu nhà nước. Kể từ năm 1990, các mẫu vật chỉ được phép xuất khẩu khi có giấy phép và hợp tác với một tổ chức khoa học Brazil. Không ai biết chính xác thời điểm Irritator được khai quật hay rời khỏi Brazil, khiến tình trạng pháp lý của nó luôn là vấn đề gây nhiều tranh cãi.

Chiến dịch đòi hồi hương mẫu vật đã thu hút sự chú ý lớn. Một bức thư ngỏ kêu gọi trả lại hộp sọ đã nhận được chữ ký của 263 chuyên gia từ khắp nơi trên thế giới, trong khi hơn 34.000 người dân đã ký vào bản kiến nghị trực tuyến. Giáo sư Aline Ghilardi, nhà cổ sinh vật học người Brazil, người tham gia chiến dịch, hoan nghênh thông báo này. “Sự trở lại của nó là một bước tiến quan trọng và tích cực. Hóa thạch này có ý nghĩa khoa học, văn hóa và biểu tượng sâu sắc đối với Brazil”, bà nói.

Giáo sư Allysson Pontes Pinheiro từ Đại học khu vực Cariri (Brazil) nhận định việc hồi hương Irritator nối tiếp các vụ trả lại mẫu vật hóa thạch gần đây từ Pháp, Anh, Italy và Mỹ, cho thấy “một nền khoa học có đạo đức hơn, ít mang tính thực dân hơn”. Ông cho rằng trường hợp này có thể thiết lập tiền lệ quan trọng cho cách các viện bảo tàng và tổ chức nghiên cứu trên thế giới xử lý các mẫu vật có nguồn gốc gây tranh cãi.

Dù vậy, vẫn có những ý kiến thận trọng. Giáo sư Ghilardi bày tỏ tiếc nuối khi tuyên bố chung dùng từ “trao lại” thay vì “hồi hương” hay “trả về”, cho rằng đó là “cơ hội bị bỏ lỡ để thể hiện rõ hơn cam kết về trả lại tài sản”.

Giáo sư danh dự David Martill đến từ Đại học Portsmouth (Anh), người từng nghiên cứu hộp sọ, bày tỏ vui mừng nhưng cũng lo ngại: “Tôi hy vọng họ sẽ giữ gìn nó cẩn thận, vì chúng tôi đã dành rất nhiều giờ để chuẩn bị mẫu vật và nghiên cứu nó, biến nó thành một trong những khám phá khủng long quan trọng nhất của thập niên 1990”.

Ông Paul Stewens, nhà nghiên cứu luật tại Đại học Maastricht (Hà Lan), người giúp tổ chức bức thư ngỏ, cho rằng việc loại bỏ mẫu vật khỏi nước xuất xứ để nghiên cứu ở nơi khác mà không có sự tham gia của các nhà khoa học địa phương là ví dụ về thực hành nghiên cứu tân thực dân. Tuy nhiên, ông tin rằng nỗ lực ngoại giao trong vụ việc này có thể mở đường cho các giải pháp hợp tác khác, giúp các nhà khoa học Brazil nghiên cứu mẫu vật tại Đức.

Trước đó, năm 2023, một hóa thạch khác tên Ubirajara cũng đã được trả từ Đức về Brazil sau một chiến dịch dài. Tiến sĩ Emma Dunne, từ Đại học Trinity College Dublin, người giúp soạn thảo bức thư cho Irritator, cho biết vẫn còn “nhiều mẫu vật khác cần được hồi hương”.