Bản ghi nhớ Mỹ - Iran hết hiệu lực: Vì sao thỏa thuận tan vỡ

Bản ghi nhớ (MoU) giữa Mỹ và Iran ký ngày 17/6 đã hết hiệu lực hôm thứ Hai, trong bối cảnh các cuộc đàm phán giữa hai bên rơi vào bế tắc. Dù giao tranh quy mô lớn tạm dừng, cuộc chiến bắt đầu từ 28/2 vẫn chưa có hồi kết.

MoU do Pakistan làm trung gian được kỳ vọng mở ra giai đoạn 60 ngày đàm phán hòa bình, bao gồm điều khoản mở lại eo biển Hormuz - điểm nóng chính của cuộc chiến. Tuy nhiên, cách diễn đạt mơ hồ của nhiều điều khoản đã gây bất đồng lớn, đặc biệt về quyền kiểm soát tuyến đường vận chuyển qua eo biển. Iran đã tấn công một số tàu không đi theo lộ trình được nước này phê duyệt, khiến Mỹ tái kích hoạt các cuộc không kích, kéo theo loạt đòn trả đũa nhắm vào lực lượng Mỹ tại các nước vùng Vịnh, Jordan và cơ sở hạ tầng năng lượng.

Nội dung thỏa thuận

MoU gồm 14 điểm, được ký giữa Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Tổng thống Mỹ Donald Trump sau các cuộc đàm phán cấp cao do Pakistan chủ trì. Hai bên cam kết "chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm tại Liban".

Mỹ đồng ý dỡ bỏ phong tỏa hải quân trong 30 ngày, rút lực lượng khỏi gần Iran sau khi đạt "thỏa thuận cuối cùng" và xây dựng gói tái thiết tối thiểu 300 tỷ USD. Mỹ cũng cam kết dỡ bỏ trừng phạt, cấp phép miễn trừ cho xuất khẩu dầu Iran và cho phép Tehran tiếp cận tài sản đóng băng ở nước ngoài.

Đổi lại, Iran cam kết rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz, cho phép tàu thuyền đi qua miễn phí trong 60 ngày, đồng thời tái khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân và sẵn sàng đàm phán về làm giàu urani.

Nguyên nhân sụp đổ

Theo Joey Hood, cựu quyền Giám đốc Văn phòng các vấn đề Iran tại Bộ Ngoại giao Mỹ, MoU "chắc chắn thất bại" vì "được viết rất kém, cho phép Iran diễn giải theo hướng có chủ quyền với eo biển Hormuz và tương lai Liban".

Ba điều khoản gây tranh cãi nhất gồm:

Điều 5 về "đi lại an toàn của tàu thương mại" qua Hormuz. Trong khi Mỹ ủng hộ tuyến đường gần bờ biển Oman, Iran công bố bản đồ yêu cầu tàu đi sát bờ biển của mình và coi phần eo biển phía Oman là "hạn chế". Một số tàu đi theo lộ trình Oman đã bị tấn công cuối tháng 6, khiến Mỹ tái kích hoạt chiến dịch không kích kéo dài gần hai tuần.

Điều 1 về chấm dứt chiến dịch quân sự trên mọi mặt trận, gồm cả Liban, nhưng không đề cập Israel. Iran cho rằng các cuộc tấn công của Israel phải chấm dứt theo MoU, trong khi Israel phủ nhận. Israel vẫn duy trì không kích gần như hằng ngày vào miền nam Liban, kiểm soát khoảng 1/5 lãnh thổ nước này, khiến hơn 3.000 người thiệt mạng và hơn một triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Điều 6 về gói tái thiết 300 tỷ USD nhưng không nêu rõ ai trả tiền và có ràng buộc chi tiêu hay không. MoU cũng không phân biệt trừng phạt của Mỹ và trừng phạt của Liên Hợp Quốc.

Diễn biến tan vỡ

Ngày 25/6, tàu Ever Lovely treo cờ Singapore bị trúng đạn khi đi qua tuyến đường gần bờ biển Oman. Iran không nhận trách nhiệm nhưng cũng không phủ nhận. Tổng thống Trump gọi đây là "vi phạm ngớ ngẩn" thỏa thuận ngừng bắn.

Hai ngày sau, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) không kích các kho chứa tên lửa và radar dọc bờ biển phía nam Iran. Iran tố cáo Mỹ vi phạm Điều 1, tuyên bố đáp trả bằng đòn tấn công nhắm vào căn cứ quân sự Mỹ cùng ngày. Chỉ 10 ngày sau khi ký, hai bên lại nã đạn vào nhau.

Ngày 7/7, Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận "chấm dứt" khi Mỹ tiếp tục không kích Iran. Tehran cáo buộc Washington nhắm vào cơ sở hạ tầng dân sự, khiến ít nhất 50 người thiệt mạng, và thông báo đình chỉ mọi cam kết theo MoU.

Iran hiện từ chối đàm phán trực tiếp với Mỹ, thay vào đó tổ chức đối thoại với Oman về quản lý tương lai eo biển Hormuz. Pakistan vẫn nỗ lực khơi lại đàm phán trực tiếp.

Triển vọng

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho rằng hạn 60 ngày "hoàn toàn vô nghĩa" vì Mỹ vi phạm thỏa thuận chỉ vài tuần sau khi ký. Hồ sơ đàm phán không được khởi động.

Chuyên gia Hood nhận định "không có dấu hiệu" hồi sinh MoU khi cả hai bên đều giữ lập trường cứng rắn. Iran khăng khăng có chủ quyền với eo biển Hormuz, trong khi Washington coi đây là trở ngại chính.

"Nếu Iran chịu cho tàu thuyền đi qua tự do trở lại, Trump sẽ đáp lại bằng cách bỏ phong tỏa hải quân và trừng phạt dầu mỏ", Hood dự đoán.