Ấn Độ đưa gần 500 triệu người thoát nghèo, nhưng bất bình đẳng ngày càng sâu sắc

Bengaluru, Ấn Độ — Ấn Độ đã đưa gần 500 triệu người ra khỏi cảnh nghèo trong giai đoạn 2011-2023, khi tỷ lệ nghèo cùng cực giảm từ 27,1% xuống 2,6% tại quốc gia đông dân nhất thế giới, theo một báo cáo mới của Ngân hàng Thế giới.

Trên quy mô tương đương, chỉ có Trung Quốc từng đạt thành tích giảm nghèo tương tự, với hơn 800 triệu người thoát nghèo cùng cực, song quá trình này kéo dài trong 40 năm.

Dù tỷ lệ nghèo tại Ấn Độ — nơi có 1,4 tỷ dân — giảm mạnh, khoảng cách thu nhập và tài sản đã nới rộng đáng kể kể từ khi nước này mở cửa nền kinh tế vào đầu thập niên 1990.

Theo Báo cáo Bất bình đẳng Thế giới 2026, mức độ bất bình đẳng của Ấn Độ vẫn thuộc nhóm cao nhất toàn cầu.

Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới nói gì?

Dựa trên ngưỡng nghèo cùng cực 3 USD/ngày, Ngân hàng Thế giới cho biết tỷ lệ nghèo cùng cực của Ấn Độ giảm từ 27,1% xuống 2,6% trong giai đoạn 2011-2023. Nghèo cùng cực được hiểu là mức tiền tối thiểu cần thiết để chi trả các nhu cầu cơ bản như lương thực, nước sạch, nhà ở và quần áo.

Ước tính các chỉ số nghèo dựa trên ba cuộc khảo sát hộ gia đình chính thức, Ngân hàng Thế giới cũng cho biết khoảng 496 triệu người đã thoát nghèo khi tỷ lệ dân số sống dưới ngưỡng nghèo thu nhập trung bình thấp 4,20 USD/ngày giảm từ 57,7% xuống 16,1%.

Nhóm tác giả báo cáo, đứng đầu là chuyên gia kinh tế nghèo đói khu vực Nam Á của Ngân hàng Thế giới Ayago Wambile, nhận định tỷ lệ nghèo tại Ấn Độ "dự kiến tiếp tục giảm, tuy chậm hơn", với tỷ lệ nghèo theo ngưỡng 4,20 USD/ngày được dự báo giảm từ 14,2% năm 2026 xuống 12,1% vào năm 2028.

"Tiến bộ này chủ yếu nhờ tăng trưởng tiêu dùng mạnh, việc làm gia tăng, đặc biệt ở phụ nữ, và các khoản chuyển giao xã hội mở rộng, trong đó có trợ cấp lương thực", nhóm tác giả viết.

Thành tích giảm nghèo của Ấn Độ có ý nghĩa thế nào?

Việc Ấn Độ đưa gần 500 triệu người thoát nghèo trong 12 năm được Ngân hàng Thế giới đánh giá là "tiến bộ đáng chú ý" và là "một trong những mức giảm nghèo nhanh nhất thế giới".

Để xác định tỷ lệ nghèo của Ấn Độ, Ngân hàng Thế giới sử dụng các Khảo sát Chi tiêu Tiêu dùng Hộ gia đình (HCES) do Tổ chức Khảo sát Mẫu Quốc gia (NSSO), một cơ quan chính phủ Ấn Độ, thực hiện.

Một báo cáo năm 2022 do Ngân hàng Thế giới và Bộ Tài chính Trung Quốc phối hợp thực hiện cho biết Trung Quốc đã đưa 800 triệu người thoát nghèo, nhưng phải mất 40 năm để đạt được.

Hồi tháng trước, Ngân hàng Thế giới cũng nâng dự báo tăng trưởng kinh tế của Ấn Độ lên 7,1%. Trong một bài đăng trên Instagram hôm Chủ nhật, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi ca ngợi tiến bộ của nước này trong xóa đói giảm nghèo: "Mức giảm nghèo lịch sử. Cơ hội gia tăng cho cả một thế hệ".

Hồi tháng 11 năm ngoái, bang Kerala ở miền nam — nơi luôn do đảng Quốc đại trung dung hoặc liên minh các đảng cộng sản lãnh đạo kể từ khi độc lập — trở thành bang đầu tiên trong nước chính thức tuyên bố thoát nghèo cùng cực. Kerala có các chỉ số giáo dục và y tế tốt nhất trong các bang lớn của Ấn Độ.

Santosh Mehrotra, nhà kinh tế phát triển từng công tác tại ủy ban kế hoạch Ấn Độ và hiện là giáo sư thỉnh giảng tại Trường Kinh tế Cao cấp ở Moskva, lưu ý Ấn Độ là quốc gia thu nhập trung bình thấp duy nhất trong nhóm G20, trong khi các thành viên còn lại đều là nước thu nhập trung bình cao hoặc cao.

"Số người nghèo tuyệt đối ở nước chúng tôi vẫn cao nhất thế giới chỉ vì quy mô dân số. Vì vậy, nếu thực sự giảm được tỷ lệ nghèo và quan trọng hơn là số người nghèo tuyệt đối, điều đó sẽ tạo khác biệt rất lớn trên phạm vi toàn cầu", ông nói với Al Jazeera.

Surjit Bhalla, nhà kinh tế và cựu giám đốc điều hành Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cho rằng phân tích của Ngân hàng Thế giới về thành công giảm nghèo của Ấn Độ có độ tin cậy cao. Ông gọi dữ liệu của Ngân hàng Thế giới là "chuẩn vàng", đồng thời cho biết tổ chức này thực hiện phân tích nghèo cho mọi quốc gia dựa trên mức tiêu dùng bình quân đầu người được chuẩn hóa toàn cầu theo sức mua tương đương.

Ấn Độ đã giảm nghèo mạnh mẽ bằng cách nào?

Không có câu trả lời đơn giản. Tuy vậy, các nhà kinh tế chỉ ra một loạt yếu tố và chương trình có thể đã góp phần giúp Ấn Độ đưa số người thoát nghèo lên mức kỷ lục.

Nhìn tổng thể, tỷ lệ nghèo của Ấn Độ đã giảm liên tục kể từ khi nước này mở cửa nền kinh tế vào đầu thập niên 1990, khi đảng Quốc đại nắm quyền, tạo tiền đề cho hơn ba thập kỷ tăng trưởng kinh tế nhanh. Các chính phủ kế tiếp đã khởi xướng, duy trì hoặc điều chỉnh một loạt chương trình phúc lợi xã hội mà giới kinh tế cho là đã giúp chống nghèo đói.

Chẳng hạn, người tiền nhiệm của Thủ tướng Modi, Manmohan Singh, đã khởi xướng chương trình việc làm bảo đảm việc làm nông thôn tối thiểu 100 ngày mỗi năm.

Từ khi lên nắm quyền năm 2014, ông Modi đã triển khai nhiều chương trình phúc lợi khác, gồm chuyển tiền mặt trực tiếp, khẩu phần lương thực miễn phí và nhà ở, nhằm giải quyết nghèo đói. Dù chính quyền Modi đã thu hẹp đáng kể chương trình bảo đảm việc làm nông thôn do ông Singh khởi xướng, chính quyền hiện nay cung cấp ngũ cốc miễn phí cho khoảng 800 triệu người Ấn Độ.

Dưới thời ông Modi, chính phủ cũng mở rộng đáng kể việc xây dựng nhà vệ sinh, đặc biệt ở nông thôn, nơi tình trạng đi vệ sinh ngoài trời từng phổ biến ở nhiều làng. Theo số liệu chính phủ, tỷ lệ hộ nông thôn được tiếp cận nước uống qua đường ống tăng từ 17% vào tháng 8/2019 lên hơn 80%.

"Việc giảm bệnh tật nhờ tiếp cận nước sạch có thể đã giúp các gia đình kiếm thêm thu nhập", hai nhà kinh tế Surjit Bhalla và Karan Bhasin viết trong một bài nghiên cứu về nỗ lực xóa nghèo của Ấn Độ cho Viện Brookings hồi tháng 3/2024.

Trước báo cáo mới nhất của Ngân hàng Thế giới, ông Bhalla — cựu giám đốc điều hành IMF — và ông Bhasin đã sử dụng dữ liệu tiêu dùng của Ấn Độ đầu năm 2025 để đưa ra kết luận tương tự rằng nước này đang đạt tiến bộ lớn trong việc chấm dứt nghèo cùng cực.

Vì sao một số nhà kinh tế lo ngại?

Dù tỷ lệ nghèo giảm, ông Bhalla và ông Bhasin chỉ ra trong bài nghiên cứu năm 2025 rằng ngũ cốc miễn phí do chính phủ Ấn Độ cung cấp cho 800 triệu người chỉ đáp ứng nhu cầu calo. "Các khoản trợ cấp lương thực cân bằng hơn và nhắm đúng người nghèo thực sự sẽ cải thiện kết quả dinh dưỡng và là cách tiếp cận tốt hơn với tình trạng mất an ninh lương thực", họ viết.

Vẫn chưa rõ liệu việc tiếp tục cung cấp lương thực miễn phí vô thời hạn cho hơn một nửa dân số có bền vững với chính phủ hay không, và liệu chương trình này có phản ánh tình trạng khó khăn kinh tế sâu sắc chỉ được xoa dịu nhờ hỗ trợ của nhà nước hay không.

Một số nhà kinh tế như ông Mehrotra đặt câu hỏi vì sao chính phủ Ấn Độ không còn tự xác định mức nghèo và ước tính số người dưới ngưỡng đó. Ông cho biết từ năm 2014 — khi ông Modi lên nắm quyền — chính phủ Ấn Độ đã ngừng tính toán mức nghèo của riêng mình, thay vào đó hoàn toàn dựa vào ước tính của Ngân hàng Thế giới.

"Chúng tôi là một quốc gia kỳ lạ khi lấy chuẩn nghèo của một tổ chức quốc tế làm chuẩn của mình", ông nói.

Theo ông, với một quốc gia rộng lớn, đa dạng và phức tạp như Ấn Độ, một chuẩn do cơ quan quốc tế đặt ra là chưa đủ để phản ánh những thay đổi trong mô hình kinh tế và tiêu dùng. "Ví dụ, 10 năm trước không phải ai cũng có điện thoại; ngày nay ngay cả ở nông thôn người dân cũng có. Vì vậy rổ tiêu dùng [dùng để xác định chỉ số giá và mức nghèo] thay đổi theo thời gian, nên Ấn Độ lẽ ra phải có chuẩn nghèo của riêng mình", ông Mehrotra nói.

Tuy vậy, ông Bhalla phản bác chỉ trích về việc Ấn Độ sử dụng dữ liệu Ngân hàng Thế giới. "Phương pháp Ngân hàng Thế giới sử dụng và các ước tính đưa ra đều được từng quốc gia thẩm định trước khi công bố dữ liệu cuối cùng. Vì vậy trong trường hợp này, phân tích nghèo của Ấn Độ đã được các học giả Ấn Độ và chính phủ Ấn Độ xem xét. Không có cơ sở ý thức hệ nào để nghi ngờ dữ liệu này", ông nói với Al Jazeera.

Trong khi đó, Jayati Ghosh, nhà kinh tế và giáo sư tại Đại học Massachusetts Amherst, cho rằng các chỉ số y tế và dinh dưỡng của Ấn Độ vẫn là mối lo lớn. Nước này chi hơn 1% GDP cho y tế công, xếp sau nhiều nước về đầu tư y tế bình quân đầu người, khiến các bệnh viện công thường xuyên thiếu vốn và quá tải. Người dân cũng phải gánh phần lớn tổng chi tiêu y tế, gánh nặng tài chính đẩy hàng triệu người Ấn Độ vào nghèo đói hoặc nợ nần mỗi năm.

Bà Ghosh chỉ ra rằng tiền lương thực tế tại Ấn Độ đã trì trệ. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, dù tỷ lệ nghèo giảm, chênh lệch tiền lương vẫn tồn tại: "Thu nhập trung vị của nhóm 10% người lao động hàng đầu cao gấp khoảng 13 lần nhóm 10% thấp nhất vào năm 2023".

"Đây không phải dấu hiệu của một nền kinh tế năng động với tỷ lệ nghèo đang giảm", bà Ghosh nói.

Nitin Kumar Bharti, giảng viên Đại học Tây Australia, cho rằng báo cáo của Ngân hàng Thế giới là tín hiệu đáng khích lệ, nhưng việc giảm nghèo cùng cực chưa thể coi là hoàn thành sứ mệnh khi "233 triệu người vẫn sống dưới" ngưỡng 4,20 USD/ngày.

Ông Bharti, đồng tác giả một nghiên cứu của Phòng Thí nghiệm Bất bình đẳng Thế giới (WIL) về chênh lệch thu nhập và tài sản của Ấn Độ công bố năm 2024, cũng chỉ ra tăng trưởng không đồng đều trong nước là thách thức lớn. "Ngay cả khi nghèo cùng cực giảm, mức độ cải thiện phúc lợi tổng thể của người dân vẫn là câu hỏi quan trọng", ông nói.

Vì sao bất bình đẳng thu nhập ở Ấn Độ gia tăng?

Ông Bharti cho rằng bất bình đẳng tăng vì lợi ích từ tăng trưởng kinh tế được phân bổ không đồng đều, khi nhóm giàu nhất chiếm tỷ trọng thu nhập quốc gia ngày càng lớn.

Theo Báo cáo Bất bình đẳng Thế giới 2026, Ấn Độ thuộc nhóm quốc gia bất bình đẳng nhất thế giới, khi 10% người có thu nhập cao nhất chiếm khoảng 58% thu nhập quốc gia, trong khi 50% dân số thấp nhất chỉ nhận 15%.

"Điều này còn được củng cố bởi những bất bình đẳng cơ cấu lâu đời — chế độ đẳng cấp trong lịch sử, quyền sở hữu tài sản không đồng đều và nhiều thập kỷ chưa chú trọng đúng mức giáo dục tiểu học đã hạn chế cơ hội của các nhóm yếu thế", ông nói.

"Đầu tư công chưa đủ cho giáo dục và y tế chất lượng — hai yếu tố quan trọng tạo sự bình đẳng — khiến nguồn lực gia đình vẫn quyết định khả năng tiếp cận kỹ năng, việc làm tốt và an ninh kinh tế."

Bất bình đẳng thu nhập gia tăng và thiếu cơ hội việc làm đã gây bất mãn trong giới trẻ Ấn Độ, khi nhiều cuộc biểu tình toàn quốc diễn ra trong những tháng gần đây.

Theo số liệu chính phủ công bố đầu năm nay, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên Ấn Độ ở mức 13,8% vào tháng 4/2025 và tăng lên 15,2% vào tháng 3/2026.

Báo cáo "Tình trạng Việc làm Ấn Độ 2026" của Đại học Azim Premji tại Bengaluru cho biết gần 40% sinh viên tốt nghiệp độ tuổi 15-25 và khoảng 20% người 25-29 tuổi thất nghiệp. Ở nhóm có bằng cao đẳng hoặc sau đại học, tỷ lệ thất nghiệp đã tăng lên 29,4%.

Bất bình đẳng có quan trọng khi tỷ lệ nghèo giảm?

Các nhà kinh tế cho rằng có.

"Một lý do là cách phân bổ tăng trưởng ảnh hưởng đến mức độ tăng trưởng cải thiện đời sống hộ gia đình bình thường. Với cùng mức thu nhập bình quân, phân bổ bình đẳng hơn thường để lại ít người dưới ngưỡng nghèo hơn", ông Bharti nói.

"Lo ngại thứ hai là bất bình đẳng về cơ hội. Khi bất bình đẳng gia tăng, các gia đình khác biệt rất lớn về khả năng chi trả cho giáo dục, y tế, nhà ở, vốn khởi nghiệp hoặc tìm việc tốt hơn", ông thêm.

"Lo ngại thứ ba là sự tập trung ảnh hưởng kinh tế và chính trị. Tài sản tập trung lớn có thể tạo điều kiện để một nhóm nhỏ định hình chính sách và thể chế theo hướng có lợi cho họ."

Ấn Độ có thể xử lý đồng thời nghèo đói và bất bình đẳng thu nhập?

Dipa Sinha, nhà kinh tế phát triển tại Đại học Azim Premji, cho rằng để giải quyết nghèo đói và bất bình đẳng lan rộng, Ấn Độ cần ưu tiên phân phối lại của cải ở một mức độ nhất định.

"Ấn Độ chỉ nói về xóa nghèo. Nhưng chính sách của chính phủ cần thực hiện chính sách thuế lũy tiến hơn để đối diện trực tiếp với bất bình đẳng", bà nói.

"Điều thứ hai tôi cho là rất quan trọng là chính phủ nên bắt đầu đầu tư vào các dịch vụ công phổ cập như y tế và giáo dục. Điều này có thể giảm cả nghèo đói và bất bình đẳng", bà thêm.

Ông Bharti cho rằng một bài học lớn với Ấn Độ là giảm nghèo bền vững đòi hỏi nhiều chính sách phối hợp. Theo ông, Trung Quốc là bài học quan trọng về chuyển đổi kinh tế và tăng thu nhập nông thôn, nhờ thành công trong nâng cao năng suất nông nghiệp, đẩy nhanh công nghiệp hóa, tạo thuận lợi cho di cư nông thôn - thành thị và đầu tư mạnh vào cả vốn vật chất lẫn vốn con người.

"Ngược lại, trọng tâm chính sách hiện nay của Ấn Độ nghiêng nhiều hơn về hạ tầng vật chất, thường đáp ứng nhu cầu của 10% dân số giàu nhất thay vì 90% còn lại", ông Bharti nói.

"Đường sá, giao thông và hạ tầng cơ bản quan trọng vì kết nối người dân với cơ hội kinh tế. Nhưng trường học và bệnh viện công tốt cũng quan trọng không kém để người dân có thể tận dụng các cơ hội đó."

Ông Bharti đề xuất chính phủ Ấn Độ theo đuổi đồng thời giảm nghèo và hòa nhập kinh tế rộng hơn. "Thuế lũy tiến có thể giúp tài trợ cho các khoản đầu tư này, đồng thời bảo đảm chi phí được phân bổ theo khả năng chi trả", ông nói.