Amnesty: Morocco dùng gián điệp, theo dõi để bịt miệng nhà báo

Rabat, Morocco – “Tôi bị theo dõi không phải vì một bài báo cụ thể nào. Tôi đang điều tra việc chiếm đoạt đất đai ở Morocco. Sau đó tôi biết mình là mục tiêu của Pegasus”, nhà báo kiêm nhà bảo vệ nhân quyền Omar Radi nói với Al Jazeera, đề cập đến công cụ giám sát di động do công ty NSO Group của Israel phát triển.

Phát hiện này xuất hiện vào tháng 6 năm 2020, khi Phòng thí nghiệm An ninh của Amnesty International kiểm tra điện thoại của Radi. Radi, hiện sống tại Đức, cho biết trong hai năm từ 2018 đến 2020, ông nhận thấy nhiều dấu hiệu bất thường như pin điện thoại tụt nhanh, máy nóng lên và mạng chậm đi.

Theo Radi, việc theo dõi vật lý gần như không hề kín đáo. “Họ đến mỗi ngày để lấy báo cáo từ những người trông xe trên phố, từ các cửa hàng tôi thường ghé, và từ bạn bè tôi. Có lúc tôi quay lại, đi về phía những người đang theo dõi mình để chụp ảnh, nhưng họ chạy nhanh và che mặt”, ông kể.

Trường hợp của Radi nằm trong bốn trường hợp được nêu chi tiết trong báo cáo mới của Amnesty International mang tên We Start With the Verdict: Inside Morocco’s Surveillance Machine (tạm dịch: Bắt đầu từ phán quyết: Bên trong cỗ máy giám sát của Morocco). Báo cáo được thực hiện với 14 tổ chức truyền thông và do mạng lưới nhà báo quốc tế Forbidden Stories điều phối.

Ba trường hợp còn lại là Fouad Abdelmoumni, một nhà hoạt động kỳ cựu; Abdessadak El Bouchattaoui, một luật sư nhân quyền; và Hicham Mansouri, một nhà báo lưu vong từng bị bỏ tù năm 2015 với các cáo buộc ngoại tình và bóc lột tình dục, mà Amnesty mô tả là ngụy tạo.

Báo cáo dựa trên các cuộc phỏng vấn với một người tố giác sử dụng bút danh Safir, cựu nhân viên của Tổng cục Giám sát Lãnh thổ Morocco (DGST). Amnesty cho biết đã kiểm chứng những phần quan trọng trong lời khai của Safir bằng các nguồn độc lập, bằng chứng kỹ thuật và phỏng vấn 10 người được xác định là mục tiêu giám sát, trong đó có Radi.

“Báo cáo của Amnesty đã kết nối nhiều dấu vết về những gì tôi từng trải qua và cảm nhận khi bị theo dõi sát sao. Nó giải thích tính bất thường trong các cuộc thẩm vấn của cảnh sát và phiên tòa của tôi, nơi nhiều quyền của tôi không được tôn trọng, bởi ngay cả cảnh sát tư pháp và thẩm phán cũng bị giám sát”, Radi nói.

Amnesty xác định DGST là cơ quan đứng sau việc triển khai phần mềm gián điệp Pegasus ở Morocco và ghi nhận những gì họ mô tả là hành vi lạm dụng phần mềm này nhằm vào các nhà hoạt động và nhà báo trong giai đoạn 2017-2021.

Morocco phủ nhận cáo buộc

Morocco trước đây đã bác bỏ các cáo buộc của Amnesty rằng nhà chức trách nước này sử dụng Pegasus để nhằm vào nhà báo, nhà hoạt động và những người chỉ trích khác.

Trong các tuyên bố năm 2020 và 2022, nhà chức trách Morocco thách thức Amnesty đưa ra bằng chứng vật chất hỗ trợ cho các cáo buộc. Amnesty cho biết đã viết thư cho nhà chức trách Morocco bốn tuần trước khi công bố báo cáo mới và mời họ phản hồi, nhưng không nhận được hồi âm.

Al Jazeera cũng đã tìm kiếm bình luận từ giới chức Morocco nhưng chưa nhận được phản hồi vào thời điểm công bố.

Truyền thông Morocco cũng đã phản bác báo cáo mới. Le360 dẫn lập luận rằng việc một số điện thoại xuất hiện trong hồ sơ mục tiêu của Pegasus không tự nó chứng minh thiết bị đó bị lây nhiễm hay xác định ai đã ra lệnh tấn công. Tờ này cũng cho rằng Amnesty chưa cung cấp bằng chứng kỹ thuật và vật chất thuyết phục mà nhà chức trách Morocco yêu cầu.

Theo báo cáo, các chiến dịch Pegasus của Morocco đã hoạt động đầy đủ vào tháng 10 năm 2017, với trường hợp luật sư nhân quyền El Bouchattaoui làm ví dụ: số của ông được nhập vào hệ thống từ tháng 9 năm 2017 và được chọn làm mục tiêu vài tuần trước khi ông nhận được một liên kết lây nhiễm qua tin nhắn văn bản.

Amnesty cho biết phân tích hồ sơ Pegasus của họ khớp 103 số điện thoại Morocco với các cá nhân được xác định là mục tiêu tiềm năng từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2017. Trong số đó, 65 người được xác định là thành viên xã hội dân sự, gồm 34 nhà bảo vệ nhân quyền, 22 nhà báo và nhân viên truyền thông, 5 luật sư và 4 học giả.

Theo Amnesty, Safir mô tả một cỗ máy giám sát kết hợp phương thức kỹ thuật số và vật lý. Những người bị nhắm mục tiêu bị bí mật quay phim và ghi âm trong trại giam, văn phòng, xe hơi, quán cà phê và thậm chí cả phòng ngủ.

Ông cũng cho biết các cửa hàng điện thoại bị lôi kéo để bán cho mục tiêu những thiết bị đã nhiễm phần mềm gián điệp. Hàng xóm của các nhà bảo vệ nhân quyền được chiêu mộ làm người cung cấp thông tin để nộp báo cáo hàng ngày về hoạt động của họ.

Safir cũng mô tả việc sử dụng hệ thống điều khiển từ xa (RCS) tại các quán internet. Các nhân viên hiện trường xác định mục tiêu đang đến quán nào, cho phép DGST truy cập hoạt động trên máy đã bị lây nhiễm, theo dõi cuộc gọi, đọc tin nhắn, truy cập ảnh và ghi âm.

Báo cáo nói rằng các chiến thuật tương tự đã được sử dụng nhằm vào nhà hoạt động Abdelmoumni, người bị bí mật quay phim tại nhà cùng vị hôn thê vào năm 2021. Abdelmoumni cho biết ông tin đoạn phim được quay bằng camera ẩn trong một chiếc máy điều hòa, dựa trên góc quay. Safir mô tả vụ này là “trường hợp điển hình” của một chiến dịch giám sát và xóa dấu vết do DGST thực hiện.

Nhà báo mô tả áp lực và đe dọa

Taoufik Bouachrine, một trong những nhà báo nổi tiếng nhất của Morocco và là người dẫn podcast Talk on Politics, không được nêu tên trong báo cáo của Amnesty nhưng mô tả một mô thức tương tự.

“Ở Morocco, cũng như mọi quốc gia Arab, người ta dùng những phương pháp sáng tạo để bịt miệng nhà báo và ngăn cản họ làm báo điều tra, đặc biệt khi vấn đề liên quan đến việc thực thi quyền lực trái pháp luật, tham nhũng tài chính và sự đan xen giữa quyền lực chính trị với tiền bạc”, ông nói với Al Jazeera.

Theo ông, phương pháp thứ nhất là ngụy tạo các vụ án hình sự chống lại nhà báo, “thường liên quan đến cáo buộc hành vi tình dục sai trái trong một xã hội bảo thủ, nhằm mục đích hành quyết đạo đức một nhà báo”. Phương pháp thứ hai là chiến dịch bôi nhọ do các đội quân troll và nhân viên trực tuyến thực hiện, nhắm vào nhà báo và gia đình họ.

Bouachrine, 57 tuổi, bị bắt năm 2018 với các cáo buộc hiếp dâm và buôn người, lĩnh án 15 năm tù. Ông phủ nhận cáo buộc và cho rằng việc truy tố ông gắn với hoạt động báo chí.

Nhóm Công tác của Liên Hợp Quốc về giam giữ tùy tiện kết luận việc giam giữ Bouachrine là tùy tiện và ông bị quấy rối tư pháp. Nghị viện châu Âu đã thông qua nghị quyết kêu gọi trả tự do cho ông cùng các nhà báo khác bị xét xử với cáo buộc tương tự.

Ông đã thụ án hơn sáu năm trước khi được trả tự do theo ân xá của nhà vua. Đến lúc đó, Akhbar Al-Youm, tờ báo ông sáng lập, đã đóng cửa. Bouachrine nói nhà chức trách đã cắt nguồn doanh thu quảng cáo. “Đây là một phương pháp khác để phá hủy báo chí điều tra: khóa van quảng cáo và để tờ báo chết dần”, ông nói thêm.