Alberta bỏ phiếu trong cuộc trưng cầu dân ý gay cấn về tương lai ly khai

Cử tri tại tỉnh Alberta (Canada) đang đi bỏ phiếu để quyết định vị thế của tỉnh này trong liên bang, trong một cuộc trưng cầu dân ý đã làm lộ rõ những chia rẽ sâu sắc trong nội bộ tỉnh, đặc biệt là trong chính phong trào ly khai.

Theo lá phiếu, cử tri sẽ trả lời câu hỏi liệu Alberta có nên tiếp tục là một phần của Canada hay tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý độc lập ràng buộc lần thứ hai.

Từ lâu, một nhóm thiểu số vẫn cho rằng ly khai là cách duy nhất để giải quyết quan điểm của họ rằng Alberta bị thiệt thòi trong quan hệ tài chính với chính quyền liên bang tại Ottawa, đồng thời bị ngăn cản khai thác triệt để trữ lượng nhiên liệu hóa thạch khổng lồ của tỉnh.

Tuy nhiên, không khí trước thềm cuộc bỏ phiếu đã trầm lắng sau một vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại một căn cứ quân sự lớn của tỉnh. Chiều thứ Bảy, một đám cháy đã lan khắp căn cứ CFB Wainwright và sang thị trấn lân cận. Lực lượng vũ trang Canada thông báo với "nỗi đau buồn sâu sắc" rằng đã có nhiều người thiệt mạng và bị thương.

Thủ hiến Alberta Danielle Smith trong nhiều năm vẫn lập luận rằng không cần trưng cầu dân ý, nhưng cuối cùng vẫn tổ chức sau áp lực từ một số thành viên trong đảng Bảo thủ Thống nhất (United Conservative) của bà.

Dù vậy, bà Smith không vận động ủng hộ độc lập. Hồi tháng Sáu, bà ước tính chi phí ly khai vào khoảng 400 tỷ đô la Canada (khoảng 212 tỷ bảng Anh) cho giai đoạn chuyển tiếp, cộng thêm 25-50 tỷ đô la Canada mỗi năm để vận hành một quốc gia mới. Sự thận trọng của bà Smith khiến một số người ủng hộ cáo buộc bà phản bội phong trào độc lập.

Phe phản đối độc lập tập trung mạnh vào chi phí ly khai. Trường chính sách công thuộc Đại học Calgary hồi tháng Sáu nhận định chi phí có thể lên tới 170 tỷ đô la Canada trong giai đoạn 5 năm và rất khó dự đoán về dài hạn.

Vấn đề này không chia rẽ theo đường lối đảng phái rõ ràng. Hai cựu thủ hiến Jason Kenney và Rachel Notley - lần lượt thuộc đảng Bảo thủ cánh hữu và đảng Dân chủ Mới cánh tả - đã cùng xuất hiện trên sân khấu, gác lại sự đối đầu ý thức hệ vốn thường định hình chính trường Alberta.

Thủ tướng Canada Mark Carney, người lớn lên tại tỉnh này, tuần trước đã đến cả Calgary và Edmonton để vận động cho một Canada thống nhất.

"Ở thời điểm then chốt này, người dân Alberta có một lựa chọn: xây dựng một Alberta mạnh hơn và một Canada vĩ đại hơn để lại cho con cháu, hoặc đặt lên vai họ những năm tháng chia rẽ sâu sắc và bất định lớn", ông nói với đám đông cuồng nhiệt.

Ông Carney, từng là Thống đốc Ngân hàng Trung ương Anh, đã tận mắt chứng kiến tác động của cuộc bỏ phiếu Brexit và những xáo trộn kinh tế sau đó.

"Đây không phải là trò poker. Một lá phiếu chống lại Canada là canh bạc nguy hiểm, sẽ dẫn tới nhiều năm bất định sâu sắc và đánh mất cơ hội", ông nói. "Đất nước chúng ta và tương lai của các bạn quá quý giá để đem ra đánh cược."

Ông Carney, người được các cuộc thăm dò gần đây xác định là chính trị gia được yêu thích nhất tại Alberta, đã cùng cựu phó thủ hiến tỉnh Thomas Lukaszuk tham dự một cuộc mít tinh cho nhóm Forever Canadian của ông Lukaszuk. Ông Lukaszuk đã lái hơn 40.000 km quanh Alberta trên một xe nhà di động năm 1992 mang tên Unity Bus và phân phát ít nhất 100.000 biển hiệu cắm sân.

Thay vì vận động thường xuyên, ông Carney nhấn mạnh vào các dự án lớn mà chính phủ của ông đang thúc đẩy, có lợi cho tỉnh, trong đó có đường ống dẫn dầu tới bờ biển Thái Bình Dương nhằm tăng lượng dầu thô Alberta sang châu Á.

"Tôi sẽ không tô hồng mọi thứ: một số mối dây cần được sửa chữa. Những bức xúc mà nhiều người dân Alberta cảm nhận là có thật", ông Carney nói.

Chính sách năng lượng từ lâu là tâm điểm bất mãn của Alberta với Ottawa, bắt nguồn từ Chương trình Năng lượng Quốc gia năm 1980, vốn tìm cách tăng quyền kiểm soát của liên bang với ngành năng lượng, gây phản đối dữ dội tại Alberta và góp phần làm xói mòn sự ủng hộ dành cho đảng Tự do trên khắp miền tây Canada. Cảm giác rằng của cải của tỉnh bị rút về phía đông còn có từ lâu hơn nữa: một bức biếm họa năm 1915 mang tên "The Milch Cow" mô tả Alberta, Saskatchewan và Manitoba như những người nông dân cho một con bò ăn, với sữa được dẫn vào các xô dán nhãn Ottawa, Toronto và Montreal.

"Lớn lên, tôi nhớ. Tôi nhớ Ottawa đã khiến người Alberta cảm thấy tài nguyên của chúng ta không thuộc về chúng ta", ông Carney nói với đám đông. "Và gần đây hơn, chúng ta bị khiến cảm thấy rằng những đóng góp năng lượng của chúng ta đang đi ngược dòng lịch sử."

Tuy nhiên, phong trào tìm cách khai thác những bất mãn đó lại nổi bật bởi các lợi ích cạnh tranh, mâu thuẫn cá nhân và những cáo buộc xoay quanh một số nhân vật lãnh đạo.

Luật sư Jeff Rath, gắn với Dự án Thịnh vượng Alberta, bị cáo buộc quản lý sai hàng triệu đô la từ quỹ tín thác của các dân tộc bản địa. Trong khi đó, David Parker, nhà tổ chức chính trị cánh hữu lâu năm, nằm ở trung tâm một vụ bê bối dữ liệu cử tri làm lộ thông tin cá nhân của gần 3 triệu người dân Alberta và vẫn đang bị điều tra.

Keith Wilson, một trong những kiến trúc sư trí tuệ và pháp lý chính của phong trào ly khai hiện đại tại tỉnh, gần đây công bố "Kế hoạch chuyển tiếp Alberta", một bản thiết kế dài 214 trang nhằm biến tỉnh thành một quốc gia độc lập.

Bác bỏ các so sánh với Brexit và hệ quả kinh tế, ông Wilson nói: "Mọi việc chúng tôi thấy cần giải quyết để thực hiện chuyển tiếp đều hoàn toàn khả thi", và gọi phần lớn nhiệm vụ là "cực kỳ dễ".

Ông Wilson cũng gạt bỏ ý kiến cho rằng đàm phán giữa một Alberta độc lập và chính phủ liên bang Canada sẽ gay gắt và kéo dài.

"Chống lại Alberta sẽ là tự sát về kinh tế đối với họ", ông nói. "Các người muốn cắt thương mại với chúng tôi? Được thôi. Nhân tiện, hãy đi mua rìu và cưa máy đi, vì các người sẽ phải chặt hết cây phong để giữ ấm mùa đông này, bởi sẽ không có sản phẩm năng lượng của chúng tôi."

Ngay trong nội bộ phe ly khai cũng có những hoài nghi về tốc độ có thể đạt được độc lập. Ông Bill Jones, thành viên đảng Độc lập Wildrose, cho rằng các lãnh đạo đảng này đang đi quá nhanh mà chưa có các thể chế một quốc gia mới cần, từ lực lượng cảnh sát đến hệ thống lương hưu.

"Chúng tôi - Alberta - vốn luôn được định là một thuộc địa, để đưa tài nguyên ở đây về phía đông", ông Jones nói. "Và tư duy đó vẫn còn."

"Tôi không thấy bằng chứng cho nền độc lập của chúng ta. Nếu tách ra ngay hôm nay, chúng ta sẽ là một quốc gia thất bại trong nhiều thế hệ. Chắt chít của chúng ta sẽ vẫn phải chịu đựng. Và đó là vấn đề."

Cuộc trưng cầu dân ý hôm thứ Hai cũng bao gồm 9 nội dung khác không liên quan đến ly khai, gồm các đề xuất ảnh hưởng đến chương trình xã hội, bổ nhiệm tư pháp và thượng viện.

Một chiến dịch ủng hộ tiếp tục ở lại Canada đã phân phát hàng nghìn biển hiệu "no to the nine" (không với 9 nội dung kia) khắp tỉnh. Ngay cả một số người ly khai, tức giận với bà Smith, cũng khởi động chiến dịch "decline the 9" (bác bỏ 9 nội dung). Về phần mình, bà Smith đưa ra thông điệp "yes to the rest" (đồng ý với phần còn lại).

Tại Calgary, thị trưởng thành phố nói ông "có nghĩa vụ" lên tiếng về những hiểm họa của nỗ lực chia cắt đất nước.

"Sẽ có những tác động thảm khốc nếu ly khai", ông Jeromy Farkas nói. "Và hệ quả đáng tiếc của ly khai là nó khơi ra cuộc tranh luận về ai là 'người Canada thực sự'? Ai là 'người Alberta thực sự'? Nếu bạn sống ở Calgary, bạn được chào đón ở đây. Chúng ta cần tiếp tục thể hiện điều đó. Chúng ta cần truyền đi sự ổn định đó.

"Chúng ta có nguy cơ mất đi rất nhiều chỉ từ việc có cuộc tranh luận này."

Hồi tháng Mười, thêm chi tiết xuất hiện về các cuộc gặp giữa những người ly khai Alberta không qua bầu cử với các nhân viên vận động của đảng Cộng hòa Mỹ và nhân viên Bộ Ngoại giao Mỹ. Trong số những nội dung được cho là đã thảo luận có việc chuyển tiền bản quyền dầu sang Mỹ để đổi lấy hỗ trợ thành lập một quốc gia mới. Họ cũng được cho là đã đề nghị nguồn nước ngọt của Alberta.

Dù kết quả hôm thứ Hai ra sao, cuộc trưng cầu có thể đã diễn ra rất khác nếu không có sự can thiệp của các dân tộc bản địa, những người đã kiện thành công buộc chính quyền Alberta phải hủy bỏ câu hỏi ly khai hoặc thay đổi cách diễn đạt. Luận điểm then chốt của họ là vùng đất Alberta ngày nay nằm dưới 5 hiệp ước đã ký với hoàng gia trước khi tỉnh này được thành lập.

Chủ tịch Liên minh Blackfoot, Trưởng tộc Troy "Bossman" Knowlton, nói: "Các hiệp ước này là những văn kiện sống, nhưng sự thiếu hiểu biết của những người ly khai và thành kiến của họ không cho phép đầu óc họ chấp nhận sự thật rằng đây không phải là những văn kiện tượng trưng. Chúng có hiệu lực, và thực tế là Alberta không có quyền hiến định để ly khai."

Ông Knowlton nói nếu phe ly khai chủ động liên hệ với các dân tộc bản địa trước khi thúc đẩy độc lập, kết quả có thể đã khác. "Nhưng họ coi chúng tôi như một gờ giảm tốc mà họ có thể lái xe vượt qua."

Ông nói thêm rằng sau thắng lợi pháp lý của các dân tộc bản địa là những gì ông coi là sự trả đũa từ phía tỉnh, trong đó có việc tạm dừng không giải thích các cuộc đàm phán về yêu sách đất đai và hợp tác với chính quyền Alberta.

"Sau tất cả, chúng tôi muốn Alberta tiếp tục là ngọn hải đăng", ông nói. "Bởi khi những người mới đến đầu tiên đặt chân lên vùng đất này nhiều thế kỷ trước, các trưởng tộc của chúng tôi đã nói: chúng ta sẽ chia sẻ những tài nguyên ở đây. Vậy chúng tôi có muốn sự thịnh vượng cho Alberta không? Bạn có thể tin chắc là có."