Chiến thắng của Lula: Phép thử cho quan hệ Mỹ - Trung và phương Nam toàn cầu

Sau khi Luiz Inacio Lula da Silva giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Brazil, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đây là "một cuộc bầu cử gian lận khác". Chính quyền Trump đã cấp thị thực cho đối thủ thất bại của Lula là Flavio Bolsonaro cùng gia đình sang Miami, nơi Bolsonaro tự nhận là lãnh đạo hợp pháp của Brazil.

Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gửi lời chúc mừng nồng nhiệt tới Lula và ca ngợi quan hệ Trung - Brazil là "hình mẫu đoàn kết và hợp tác giữa các nước phương Nam toàn cầu". Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Brazil, và Lula đã củng cố quan hệ với Bắc Kinh cùng các nước BRICS trong khi phản đối nỗ lực của Washington nhằm kéo Mỹ Latinh vào quỹ đạo ảnh hưởng của mình.

Tuy nhiên, chiến thắng của Lula không hẳn là thắng lợi của Bắc Kinh mà đúng hơn là một phép thử đối với các nước phương Nam toàn cầu. Washington vẫn còn nhiều công cụ để trừng phạt Brazil vì theo đuổi đường lối độc lập. Câu hỏi trước mắt là Mỹ sẵn sàng đi xa đến đâu; thách thức dài hạn là liệu Trung Quốc có thể giúp Brazil chống chịu áp lực đó thông qua thương mại, đầu tư và các thỏa thuận tài chính bền vững hơn cả nhiệm kỳ của Lula hay không.

Học thuyết Monroe mới của Washington

Bộ công cụ của Trump tại Mỹ Latinh trong nhiệm kỳ thứ hai đã vượt xa ngoại giao. Ông áp thuế trừng phạt lên tới 50% đối với hàng xuất khẩu Brazil. Chính quyền cũng trừng phạt Thẩm phán Tòa án Tối cao Alexandre de Moraes và hạn chế thị thực với các thẩm phán khác liên quan vụ án cựu Tổng thống Jair Bolsonaro. Hồi tháng 6, Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố hai tổ chức tội phạm lớn nhất Brazil là tổ chức khủng bố nước ngoài - động thái mà Flavio Bolsonaro từng công khai yêu cầu, và có thể mở đường cho các hoạt động quân sự của Mỹ trên lãnh thổ Brazil.

Bên cạnh đó là "Lá chắn châu Mỹ", cấu trúc an ninh mà Washington đang xây dựng khắp khu vực. Thông điệp rất rõ ràng: Mỹ muốn giành lại bán cầu của mình như một vùng loại trừ, nơi không cường quốc nào được phép trôi vào quỹ đạo Bắc Kinh mà không phải chịu hậu quả.

Điều này không hề trừu tượng. Bolsonaro đã bỏ trốn khỏi Brazil sau khi không tuân lệnh Tòa án Tối cao yêu cầu nộp hộ chiếu. Việc Washington cấp thị thực cho ông và gia đình cho thấy Mỹ muốn giữ đối thủ của Lula làm vũ khí chính trị chống lại chính quyền hiện tại.

Lula là lá chắn - nhưng mong manh

Lula không phải là tay sai của Trung Quốc. Ông là một người dân tộc chủ nghĩa Brazil, dành cả cuộc đời bảo vệ chủ quyền đất nước. Điều đó khiến ông, vào lúc này, trở thành đối trọng quan trọng với quyền lực Mỹ tại Mỹ Latinh. Chiến thắng của ông chấm dứt chuỗi bảy chiến thắng liên tiếp của các tổng thống bảo thủ trong khu vực kể từ khi Trump trở lại nắm quyền, đồng thời khiến Washington mất đi một nhiệm kỳ Bolsonaro cam kết tham gia Lá chắn châu Mỹ.

Nhưng dư địa chính trị của Lula rất hẹp. Các đảng cánh hữu đã giành đa số ở cả hai viện của Quốc hội khóa mới. Gần một nửa người Brazil nói kinh tế đã xấu đi trong năm qua. Lãi suất cao, nợ thẻ tín dụng và hệ quả từ cờ bạc trực tuyến đã làm dấy lên bất mãn xã hội. Một tổng thống 81 tuổi đối mặt với quốc hội thù địch và chính quyền Mỹ đối đầu có rất ít thời gian.

Lợi thế của Bắc Kinh: Hạ tầng, không phải ý thức hệ

Năm ngoái Brazil xuất khẩu khoảng 100 tỷ USD hàng hóa sang Trung Quốc, gần gấp ba lần xuất khẩu sang Mỹ. Nhưng quan hệ không còn chỉ là đậu nành, quặng sắt và dầu thô. Các công ty Trung Quốc đang xây lưới điện, trang trại năng lượng mặt trời và nhà máy lắp ráp xe điện, trong khi Brazil và Trung Quốc nghiên cứu kế hoạch đường sắt xuyên lục địa nối bờ biển Đại Tây Dương của Brazil với cảng Chancay do Trung Quốc xây dựng ở Peru.

Cuộc cạnh tranh còn mở rộng sang khoáng sản quan trọng. Một văn bản chiến lược do đồng minh của Bolsonaro soạn thảo đề xuất đưa hoạt động chế biến khoáng sản quan trọng của Brazil vào chuỗi cung ứng thân Mỹ - lĩnh vực công nghiệp mà Washington muốn nhất thoát khỏi tay Trung Quốc. Chiến thắng của Lula cho phép ông tiếp tục thúc đẩy chế biến trong nước theo luật khoáng sản quan trọng mà ông đã ký năm nay.

Hạ tầng tài chính cũng quan trọng không kém hạ tầng vật chất. Hạn mức hoán đổi tiền tệ 190 tỷ nhân dân tệ (28,5 tỷ USD) giúp Brazil phòng ngừa việc Mỹ sử dụng đồng USD như vũ khí. Các thỏa thuận thanh toán bằng nội tệ và nỗ lực mở rộng cho vay của Ngân hàng Phát triển Mới vượt khỏi đồng USD - chương trình phi đô la hóa mà Bolsonaro phản đối - cũng vậy. Chiến thắng của Lula giúp BRICS tránh được rạn nứt nội bộ và duy trì chương trình thanh toán của khối.

Đầu tư của Trung Quốc chủ yếu vì lợi nhuận, thường bất đối xứng và đôi khi bị phản đối. Nhưng với các thủ đô đang chịu áp lực từ Mỹ, sự tồn tại của một đối tác kinh tế lớn thay thế đã mở rộng không gian mặc cả. Điểm mấu chốt không phải là liên kết với Trung Quốc mà là tự chủ trước Washington.

Lợi ích của phương Nam toàn cầu

Kết quả tại Brazil sẽ định hình cách các thủ đô phương Nam toàn cầu khác theo dõi cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung. Nếu Washington có thể làm mất uy tín một chính phủ Brazil được bầu cử, trừng phạt các thẩm phán của nước này, che chở cho phe đối lập và đe dọa nền kinh tế - tất cả trong khi không đưa ra gói thương mại hay đầu tư tương đương nào - thì thông điệp tới các chính phủ phương Nam toàn cầu rất rõ ràng: hãy tuân thủ, nếu không sẽ phải trả giá.

Ngược lại, nếu Brazil có thể duy trì tự chủ chiến lược, làm sâu sắc quan hệ đối tác công nghiệp với Trung Quốc và các thành viên BRICS, đồng thời chứng minh chủ quyền tương thích với cạnh tranh cường quốc, thì thông điệp cũng rõ ràng không kém: kỷ nguyên Học thuyết Monroe đang kết thúc, vì bán cầu cuối cùng đã có lựa chọn thay thế.

Điều gì tồn tại lâu hơn một nhiệm kỳ tổng thống

Lula sẽ không làm tổng thống mãi mãi. Phép thử thực sự đối với chiến lược Mỹ Latinh của Trung Quốc là liệu các liên kết kinh tế mà nước này đang giúp xây dựng - lưới điện, đường sắt quy hoạch, cơ sở chế biến và hệ thống thanh toán - có thể tồn tại qua các lần thay đổi chính phủ ở Brazil hay không. Nếu Brazil có thể dùng các khoản đầu tư này để xây dựng quan hệ thương mại và tài chính ít bị áp lực Mỹ hơn, thì cách tiếp cận xây dựng hệ thống thay vì dựa vào quan hệ cá nhân của Bắc Kinh sẽ thành công.

Sai lầm của Washington là coi Brazil như sân sau. Sai lầm của Bắc Kinh sẽ là coi Brazil như khách hàng. Phương Nam toàn cầu không cần ông chủ; họ cần hạ tầng, hợp đồng và quyền phủ quyết đối với tương lai của chính mình. Chiến thắng của Lula mua thêm thời gian, nhưng thời gian một mình sẽ không bảo đảm nền độc lập của Brazil.